Uşağın tərbiyəsi

Tərbiyə (ər. ٌتَرْبِيَة — tərbiyat‎‎‎) — əqli qabiliyyətləri, fiziki və psixi sağlamlığı, mənəvi, əxlaqi və estetik dəyərləri harmonik şəkildə inkişaf edən uşağın şəxsiyyətinin formalaşmasına yönəlik tədbirlər kompleksidir. Ərəb sözü “tərbiyat” “rubuvv” sözündən törəmədir, "fiziki böyümə", "inkişaf" deməkdir və rabba (رَبَّى‎) - "tərbiyə etmək", "böyütmək" feilindən əmələ gəlir. Fiziki tərbiyə mənasında rubuvv kökündən yaranan törəmələrə Quranda iki yerdə rast gəlinir: 1) Uca Allahın uşaqlara vacib buyurduğu valideynlərə görə duada:  Onların hər ikisinə rəhm edərək təvazökarlıq qanadının altına al və: 'Ey Rəbbim! Onlar məni körpəliyimdən tərbiyə edib böyütdükləri kimi, Sən də onlara rəhm et!'– de. [17:24] ; 2) Fironun (Fir'avn) Musa peyğəmbərə müraciətindəki sözlərdə:  (Firon) dedi: 'Biz səni körpə ikən (götürüb saxlayıb) boya-başa çatdırmadıqmı? Sən ömrünün bəzi illərini bizimlə yaşamadınmı? [26:18] .

İslamda uşaqların tərbiyəsinin əhəmiyyəti

Böyüyən nəslin tərbiyəsi valideynlər və cəmiyyət qarşısında duran ən mürəkkəb məsələlərdən biridir. Bu vacib işdə əldə olunacaq müvəffəqiyyətdən millətin və dövlətin gələcəyi asılıdır. Buna görə də İslam uşaqların tərbiyəsinə çox böyük diqqət ayırır. İslamda valideynlər qarşısında böyüyən nəslin tərbiyəsində nail olunmalı müəyyən məqsədlər qoyulur, bu yolda mərhələli və ardıcıl addımlar göstərilir, tərbiyəçilərin bilik almalı olduqları mənbələr qeyd olunur, həmçinin uşaqların tərbiyəsi prinsipləri və metodları sadalanır.

İslam tərbiyəsinin bu aspektləri haqqında bilmək və belə tərbiyənin normalarına riayət etmək bir çox hallarda bu kimi çox əhəmiyyətli prosesdə müvəffəqiyyət əldə edilməsinə zəmanət verir. Qeyd etmək lazımdır ki, insanın düzgün tərbiyəsi yalnız valideynlərindən deyil, həm də bütün cəmiyyətdən asılıdır: uşağın qohumlarından, yaşadığı yerdə qonşularından, uşaq bağçasında tərbiyəçilərindən, məktəbdə müəllimlərindən tutmuş istənilən halda uşağın ünsiyyət saxlaya və ya nümunə götürə biləcəyi cəmiyyətin hər bir üzvünə qədər. İslamda əsas məqsəd və məsələlər vurğulanır ki, onları islam böyüyən nəslin tərbiyəsində valideynlər qarşısında qoyur, hərçənd ki, cavan insanların tərbiyəsinə valideynlərin töhfəsinin qorunub saxlanması və təkmilləşməsinə görə cəmiyyət də az məsuliyyət daşımır.

Uşaqların tərbiyəsinə görə valideynlərin məsuliyyəti

Uşaqların tərbiyəsi məsələsində başlıca rolu Uca Allah valideynlərin üzərinə qoymuşdur. Quranda deyilir:  Ey iman gətirənlər! Özünüzü və ailənizi yanacağı insanlar və daşlar olan oddan qoruyun! Onun başı üstündə Allahın onlara verdiyi əmrlərə (heç vaxt) asi olmayan, özlərinə buyurulanları yerinə yetirən amansız və güclü mələklər vardır. [66:6] 

Bu ayətin izahında İbn Kəsir əd-Dəhhakın sözlərini gətirir: "Hər bir müsəlman öz ailə üzvlərini və tabeliyində olanları öyrətməyə borcludur ki, nələri Allah vəzifə olaraq buyurmuş, nələrə isə qadağa qoymuşdur". Uşaqlarının dini təlimi və əxlaqı üçün narahat olmayan valideynlər günahkar hesab edilirlər. Dini vəzifələrin və mənəvi-etik normaların böyüyən nəslə öyrədilməsi məsələsinə göstərilən etinasızlıq Uca Allahın valideynlər üzərinə qoyduğu birbaşa vəzifələrin onlar tərəfindən yerinə yetirilməməsidir. Məhəmməd Peyğəmbər ﷺ valideynlərin öz uşaqlarına görə məsuliyyət daşımasını qeyd edərək, demişdi: "Sizin hər biriniz bir himayədarsınız və hər biriniz də öz əlinin altındakılara cavabdehsiniz. Əmir də bir himayədardır. Kişi öz ailə üzvlərinin idarəçisidir. Qadın isə ərinin evi və övladları üzərində bir nəzarətçidir. Bir sözlə, sizin hər biriniz bir himayədarsınız və hər biriniz də öz əlinin altındakılara cavabdehsiniz" . Peyğəmbərin ﷺ digər kəlamında deyilir: " Əgər Allah tərəfindən qəyyumluq hüququ verilən bir insan qəyyumu olduğu adama qarşı qeyri-səmimi olaraq ölsə, o zaman Allah ona Cənnəti qadağan edəcək". Bir çox hədis mövcuddur ki, onlarda Peyğəmbər ﷺ gələcək ərləri özlərinə ən yaxşı zövcələr seçməyə çağırır, çünki uşağın tərbiyəsində çox şey anadan asılıdır.

İndiki dövrdə qəbahətli nəfslərin, əxlaqsızlığa və cinsi pozğunluğa çağırışların bolluğu müşahidə olunur ki, bu da uşağın tərbiyəsi məsələsini xeyli çətinləşdirir və valideynlərdən öz övladının əxlaqi saflığının qorunub saxlanmasına və qüsurlardan hərtərəfli müdafiə edilməsinə yönəlik böyük səylər tələb edir. Öz uşaqlarının tərbiyəsinə səhlənkar yanaşan və onlara lazımi diqqəti yetirməyən kəslər öz uşaqlarına qarşı cinayət törətmiş olurlar. Uşaqlarda həqiqi imanın qorunub saxlanmasında valideynlərin rolu haqqında növbəti hədisdə deyilir: "Hər bir körpə öz təbii vəziyyətində (fitrə) doğulur, onun valideynləri isə onu yəhudi, xaçpərəst və ya atəşpərəst edirlər". Bu hədisdən belə çıxır ki, Vahid Allaha inam (fitra) hər bir uşağın anadangəlmə xüsusiyyətidir, amma sonra valideynlər bu inama öz düzəlişlərini edirlər və uşaqlar imanına görə bir-birindən fərqlənməyə başlayır — bəziləri müsəlman qalır, ikincilər yəhudi olur, üçüncülər — xaçpərəst, dördüncülər — atəşpərəst və s. Məhəmməd Peyğəmbər ﷺ valideynləri bu ilahi verginin – Vahid Allaha inamın qoruyub saxlanmasına çağırır ki, bu da Onun bütün peyğəmbərlərinin, Kitablarının, imanın və İslamın qalan sütunlarının tanınmasına gətirib çıxaracaq. Əgər uşaqların Tövhid ruhunda tərbiyələndirilməsi, onlara xeyirxahlıq və möminlik keyfiyyətlərinin aşılanması valideynlərin bütün övladlarına aid vəzifəsidirsə, qızlara qayğı göstərmək onların ən əhəmiyyətli vəzifəsi hesab edilir. Peyğəmbər ﷺ demişdir: "O kəs ki, üç qızı tərbiyə edər, onlara mərhəmətli olar, onları təmin edər və ərə verər, ona Cənnət zəmanət verilir". Ondan soruşmuşlar: " Bəs əgər iki qızı olarsa?". O cavab vermişdir: " Hətta iki qızı olarsa belə" .

Qızların sevilmədiyi islamaqədərki dövrdən fərqli olaraq, İslamda qızların tərbiyəsinə qayğıkeş münasibət qızların özünə münasibətin mühüm dərəcədə dəyişməsini göstərir. Bütün dövrlərin peyğəmbərləri və möminləri öz uşaqlarının möminliyinin qayğısına qalırdılar. Bu, öz uşaqlarıyla münasibətlərində onların əsas məqsədi idi. İbrahim (Avraam) peyğəmbər Rəbdən övlad diləyəndə, ona mömin uşaq verməyini Ondan xahiş etdi və Rəbb onun diləyinə cavab verdi. Quranda deyilir: [37:100-101].  «O dedi: 'Ey Rəbbim! Mənə əməlisalehlərdən olan (övlad) bəxş et!'. ۝ Biz də onu həlim xasiyyətli bir oğlan uşağı ilə müjdələdik. [37:100-101] 

Uca Allah Quranda Allah qorxusu olan insanların əlamətlərini təsvir edərkən, onların diləyini yada saldı:.  Onlar deyərlər: 'Ey Rəbbimiz! Bizə gözümüzün aydınlığı olan zövcələr və övladlar bəxş et və bizi müttəqilərə imam et!'. [25:74] . Əgər valideynlər öz uşağının tərbiyəsinə lazımi diqqəti ayırıb, onun ruhunun, ağlının və bədəninin inkişafı üçün zəruri şəraiti yaratsalar, o uşaq valideynlərinin gözlərini sevindirər. Uşağın mənəvi, əqli və fiziki inkişafı ahəngdar keçməli, uşağın potensialı reallaşdırılmalı və onun bütün təbii qabiliyyətləri təkmilləşdirilməlidir. İslam tərbiyəsi böyüyən nəslin qanuna tabe olan və xeyirxah vətəndaşlar, müxtəlif çətinlikləri və həyatın sınaqlarını dəf etməyi bacaran hərtərəfli inkişaf etmiş və mömin şəxsiyyətlər olaraq cəmiyyətdə tam dolğun həyata hazır olmağını nəzərdə tutur.

İslamda uşaqların tərbiyəsinin məqsədləri

Əgər söhbət islam tərbiyəsinin əsas məqsədlərindən gedirsə, onları növbəti sırada ifadə etmək olar:

1. Uşağı öz diniylə tanış etmə. Tədricən, onun yaşını nəzərə alaraq, onun Rəbb haqqında biliklərini artırmaq, Allaha və dini nöqteyi-nəzərlərə inamını möhkəmləndirmək lazımdır. Bununla gənc müsəlmanın öz diniylə bağlılığı yaranacaq və ona Uca Allaha və islam dəyərlərinə qarşı məhəbbət hissi aşılanmış olacaq.
2. Uşağa öz dininin və icmasının (ümmətinin) tarixini öyrətmə. Biləndə ki, Məhəmməd Peyğəmbər ﷺ dünyalar üçün yalnız mərhəmət kimi göndərilmişdi və İslam bəşəriyyətə böyük xeyir gətirmişdir, gənc müsəlmanın öz dininə, vətəninə və bütün bəşəriyyətə xeyir vermək arzusu yaranacaq.
3. Cəmiyyətin və ətraf mühitin həyatında insanın rolunu izah etmə. Uşaq tədricən Yer üzündə öz missiyasını bilməli, müsəlman, cəmiyyətin üzvü və öz ölkəsinin vətəndaşı kimi öz hüquq və vəzifələri haqqında öyrənməlidir.
4. Gənc müsəlman mənəvi və maddi dəyərlər arasında tarazlığı gözləməyi öyrənməlidir. Onun daxilində Allaha ümid və məqsədyönlülük bir-birini ahənglə tamamlamalıdır. Dünyəvi işlərində onun müvəffəqiyyət əldə etmək cəhdləri dürüstlüyə və əxlaqa əsaslanmalıdır. Elmlənməyə və yeni kəşflərə həvəsi məsuliyyətə və qanuna tabeliyə söykənməlidir.
5. Yüksək əxlaqlılıq gənc yaşlarından onun şəxsiyyətini xarakterizə etməlidir, mərhəmət və xeyirxahlıq gənc müsəlmanın vizit kartı olmalıdır, onun xasiyyəti və mənəvi keyfiyyətləri isə onun möminliyini və insanlarla münasibətlərini bəzəməlidir.
6. Tam dolğun islam tərbiyəsi faydalı tərbiyənin bütün sahələrini nəzərdə tutmalıdır. Valideynlər təkcə uşağın effektiv dini və əxlaqi tərbiyəsinə tutumlu töhfə verməli deyil, onun intellektual, fiziki, psixoloji, sosial, estetik və cinsi tərbiyəsinə ayırdıqları diqqət də az olmamalıdır.

Öz övladlarının islami tərbiyəsində qoyulan məqsədə nail olan valideynlər Uca Allahın böyük mükafatına və cəmiyyətin minnətdarlığına layiq görüləcəklər. Çox əhəmiyyətli bu missiyanın icrasında uğur əldə etmə, ilk növbədə, ata və ana üçün bir çox nemətlərin mənbəyi olacaq. Valideynlər qocalanda, dürüst övladlar nlarınhər tərəfli diqqətlə əhatə edəcəklər. Uşaqlar, valideynləri həyatda ikən və ölümündən sonra, Müqəddəs Quran öyrətdiyi sözlərlə onlar üçün dua edəcəklər: Ya Rəbb! Onları əfv et, axı onlar məni uşaqlıqdan böyüdürdülər  'Ey Rəbbim! Onlar məni körpəliyimdən tərbiyə edib böyütdükləri kimi, Sən də onlara rəhm et!' [17:24] . Dürüst övladların xeyirli işləri valideynlərə hətta onların ölümündən sonra belə xeyir verir. Məhəmməd Peyğəmbər ﷺ demişdir: " İnsan öləndə, onun bütün işləri dayanır, üç işindən başqa: insanlara xeyir gətirməkdə davam edən xeyriyyəçiliyindən, onun ölümündən sonra izlənilən biliklərindən və onun üçün dua edən mömin övladından".

İslamda uşaqların hüquqları

Bəzi tədqiqatçılar valideynlərin öz uşaqları qarşısında vəzifələrini aşağıdakı bəndlərdə cəmləşdirirlər:

1. Yaşamaq hüququ. Valideynlər öz uşaqlarının həyatını onların əlindən almaq hüququna malik deyillər, o cümlədən abort vasitəsilə.
2. Ailəyə hüququ. Bu uşağın emosional sağlamlığının və intellektual inkişafının çox vacib aspektidir. Valideynlər öz uşağından imtina edə və ya öz adını ona verməməyə bilməzlər.
3. Yaxşı mənalı ad daşımaq hüquqü. Adının mənası şüuraltı olaraq insanın xasiyyətinə təsir edir, buna görə də o, pis olmamalıdır.
4. Təminat hüququ. Valideynlər uşaqların həyat əhəmiyyətli bütün ehtiyaclarını, həmçinin başının üstündə damını, yeməyini və geyimini təmin etməyə borcludurlar.
5. Akademik və dini təhsil almaq hüququ.

Рекомендации мусульманских педагогов относительно времени и метода воспитания детей

Преподаватель по исламу Гульфия Кирасирова высказала мнение о том, что ребёнка нужно воспитывать уже тогда, когда он находится в утробе матери, так как малыш воспринимает всё, что с ней происходит. Она обратила внимание на то, что при воспитании детей также важную роль играет правильное намерение. Заниматься своими чадами нужно непременно искренне и только ради Аллаха.

Метод воспитания детей в исламе

Педагог Гульсем Бибарсова рекомендует воспитателям следующее:

1. Нужно уважать ребёнка. Смотреть на него как на самостоятельную личность. Это не наша вещь. Ребёнок — это то, что доверено нам, то, за что мы отвечаем.
2. Нужно относиться к нему вежливо и мягко, без грубости и жёсткости.
3. Нужно возлагать на ребёнка семейные обязанности, причём с раннего возраста. Так ребёнок постепенно приучается к труду и начинает уважать труд других людей.
4. Важно обсуждать с ребёнком домашние дела, чтобы он чувствовал себя полноценным членом семьи, и пр.

Стоит отметить, что согласно исламу, детей следует обучать совершению молитвы (салят, намаз) с семи лет, а если сын или дочь не желают выполнять намаз после достижения ими десяти лет, то разрешается применять по отношению к ним некоторую силу. Мусульманские исследователи подчеркивают, что обучение детей намазу в семилетнем возрасте — одна из обязанностей отца по шариату. Пророк Мухаммад ﷺ сказал: «Требуйте от своих детей намаза, когда им семь лет, и бейте их за неё (то есть за её невыполнение), когда им десять лет». Для приучения к намазу в исламе выделен самый долгий период по сравнению с приобретением других навыков поклонения Аллаху: с семи до десяти лет ребёнок обучается, приучается и поощряется к намазу, а затем, с десяти лет до наступления возраста шариатской ответственности, то есть до совершеннолетия, в случае ослушания применяется наказание. Однако не следует забывать о том, что применение некоторый силы при воспитании является крайней мерой, к которой прибегают только в исключительных случаях и оно должно быть ограничено пределами необходимости. Тем более, что сам Пророк ﷺ никогда не применял физическую силу по отношению к своим детям или воспитанникам.

Периоды воспитания детей и их особенности

Исследователь Фатима Макки делит воспитание детей на три периода:

Первый период

В течение первых семи лет жизни происходит физическое развитие ребёнка, поэтому ему должны позволить заниматься разнообразными видами физической активности и спортом. В хадисе от Пророка ﷺ перечисляются такие виды спорта, как плавание, верховая езда и стрельба из лука. Родителям не следует ограничивать физическую активность своих детей. Даже если они боятся, что дети могут пострадать, они должны быть лишь сторонними наблюдателями, не стесняя их движений. Помимо этого, родителям следует обратить внимание на физические и умственные способности ребёнка. Его маленькие ручки, маленькие ножки, ещё развивающийся ум — на все это нужно сделать скидку. Например, ребёнок не может приготовить себе еду либо позаботиться о себе во время болезни. В этом случае родителям нужно проявить терпение и сострадание и не просто прийти ему на помощь, но сделать это с большой любовью и заботой.

Не следует запрещать детям плакать, ведь для них это один из способов проявления своих эмоций. Как отмечено физиологами, ребёнок таким образом справляется со стрессом, а его лёгкие развиваются. Как бы плач ни раздражал родителей, для детей это здоровое физиологическое явление. Родители должны прививать любовь к порядку и нравственность посредством раннего обучения. Нужно установить систему наказаний и поощрений, которая даст понять ребёнку, что плохой поступок будет наказан, а хороший — поощрён. Важно, чтобы совершенные ребёнком ошибки не воспринимались в штыки, но были приняты с мудростью и терпением. В конце концов, ребёнок ещё не понимает в полной мере, что хорошо, а что плохо.

Второй период

Данный период ознаменован тем, что нужно уделить большое внимание дисциплине и образованию ребёнка. Он уже получил физическое и умственное развитие, а потому способен проявлять себя и знает, что каждый его поступок влечёт за собой определённые последствия. Чрезвычайно важно, чтобы на данном этапе отношения с ребёнком были построены на основе понимания, чтобы родители наладили с ним диалог. Также важно сохранить авторитет. Ребёнок должен усвоить, что есть свод определённых правил и ограничений, которого ему необходимо придерживаться, что есть границы, которые ему не следует преступать. Если ребёнок совершает ошибку, родителям следует спокойно поговорить с ним. Реакция родителей на ошибки и плохие поступки ребёнка не должна его пугать или травмировать. В течение данного периода родители могут давать детям поручения, чтобы привить им чувство ответственности. Однако следует быть внимательными и следить за тем, чтобы поручения были под силу ребёнку и не превышали его способностей.

Самым важным является воспитание детей в религиозном ключе. Большинство мусульман полагают, что религиозное воспитание сводится к обучению Корану и мусульманскому праву (фикх), и забывают, что цель религиозного обучения заключается в привитии привычки исполнять религиозные обязательства, среди которых молитва и пост. Ребёнок должен проникнуться верой, чтобы образовалась его эмоциональная связь с исламом. В первую очередь ребёнок получает представление о жизненных принципах и ценностях от своих родителей. Если в его характере появятся нежелательные привычки и моральные ориентиры, он не станет примерным мусульманином. Передаются слова четвёртого Праведного халифа ‘Али ибн Абу Талиба (да будет доволен им Аллах): «Лепите глину, пока она податлива, и сажайте семена, пока они могут дать всходы». А аль-Газали написал: «Ты знай, что ребёнок дан родителям на хранение. Его чистое сердце является драгоценной жемчужиной, и какой бы узор мы не высекли в нём, оно принимает его».

Третий этап

Когда ребёнку исполняется 14 лет, родители должны понять, что теперь он не такой послушный и уступчивый, каким был последние семь лет. Молодые парни и девушки обычно независимы, сверхчувствительны и иногда склонны к бунту. Система поощрения и наказания больше не может практиковаться. Помимо исполнения воспитательной роли, родителям следует стать другом своему ребёнку. Слова и действия родителей должны отходить от авторитарного стиля. На ребёнка следует посмотреть с другой стороны. Ключевым моментом для построения доверительных дружественных отношений является принятие новых идей. Мнение подростков должно встречать уважение со стороны родителей, а не насмешку и отрицание. Благодаря такому подходу подросток сможет быть уверен в своих силах при возникновении проблем либо принятии решений.

Ədəbiyyat

İstifadə edilən ədəbiyyat

• Абдул-Мути, Абдулла М. Воспитание в Исламе. Наши дети. Практическое руководство. — Шаблон:СПб. : Диля, 2010. — 384 с.

Дополнительная литература

• Encyclopaedia of the Qurʾān. — Leiden : E. J. Brill, 2001—2006.
• Integrated Encyclopedia of the Qurʾān. — Sherwood Park: CIS, 2013—2017.

Məqalə haqqında məlumat

• Müəllif: д-р ислам. наук Гасанов, М. Ш.; E-mail: feedback@quranacademy.org.
• Biblioqrafik istinad: Uşağın tərbiyəsi [Elektron resurs] // QuranAcademy.org: Quran Akademiyası. 2016—2018 il.
• URL: http://az.quranacademy.org/encyclopedia/article/Vospitanie-rebenka
• İlk dərc edilməsi tarixi: 5 июля 2017 il.

Основной автор этой статьи — участник MaxAK. Если вы хотите обсудить содержание статьи, то перейдите на страницу обсуждения статьи или на страницу обсуждения участника. Ссылки: Цитаты / Просмотр (адм) / Википедия / Brill: EQ Мета-теги:  / Google / Яндекс :