Yuxu

Yuxu görüntüsü, yuxu (ər. اَلرُّؤْيَا — ər-röya‎) — yuxuda görülənlərdir; yuxu zamanı baş verən bir sıra fikirlər, obrazlar və ya emosiyalar.

Quranda

Quranda yuxu görüntülərini işarələmək üçün dörd müxtəlif ifadə istifadə olunur: • röya ((رُؤْيا‎)) Quranda altı dəfə işlənir; ; • mənəm (مَنَام‎) dörd dəfə rast gəlir, iki dəfə "yuxu" mənasında və iki dəfə "yuxu görüntüsü" mənasında ; • buşra (بُشْرَى‎), "xoş xəbərlər" deməkdir, bir halda "yuxu görüntüsü" kimi izah edilir . Bütün bu üç söz yaxşı yuxuları ifadə edir. • Quranda pis yuxuları işarələmək üçün xülm (حُلْم‎) sözü istifadə olunur. Bu sözə iki dəfə rast gəlinir və hər iki dəfə “adqasu ahləm” (أَضْغَاثُ أَحْلَام‎) söz birləşməsində, "əlaqəsiz, qarışıq yuxular" anlamına gəlir . Bu on qeyddən dördü Yusif (İosif) peyğəmbərlə bağlıdır ; ikisi - İbrahim (Avraam) peyğəmbərlə ; qalan istinadlar İslamın əsaslarıyla bağlı məsələlərə aiddir . • İslamda həmçinin “röya sadiqə” termini mövcuddur — həqiqi ( və ya qabağı görən), Quranda deyildiyi kimi, ilahi vəhylərin nazil olmağa başlamasını qabaqcadan xəbər verən peyğəmbərlər yuxusu deməkdir:  Allah Öz Elçisinin həqiqət kimi gördüyü yuxusunu gerçəyə çevirdi [48:27] .

Sünnədə

Peyğəmbərin arvadı Aişədən (да будет доволен ею Аллах) gəlir ki, İlahi vəhy xoş yuxulardan başlandı və belə olmamışdır ki, Peyğəmbər yuxu görsün, o isə sonra sübh şəfəqi kimi həqiqət olmasın .

Peyğəmbər ﷺ həqiqi yuxuları Allahın Öz qullarına yolladığı xoş xəbər kimi xarakterizə etmişdi. Hədisdə deyilir: "Möminin yuxusu peyğəmbərliyin qırx altı hissəsindən biridir" . Bəzi alimlər demişdir ki, peyğəmbərliyin müddəti 23 il davam etmişdi, onun birinci yarımili ərzində (yəni 1/46) vəhylər Peyğəmbərin ﷺ yuxuda gördüyü yuxu görüntüləri vasitəsilə gəlirdi. Başqa hədisdə deyilir: "həqiqi yuxu Allahdandır".

O ki qaldı xoşagəlməz yuxulara, Peyğəmbərin ﷺ sözlərinə görə, onlar şeytandandır . Peyğəmbər ﷺ demişdi: "Pis yuxu [əl-xülm] şeytandandır". Peyğəmbərin ﷺ sözlərinə əsasən, Qiyamət gününə yaxın müsəlmanın az qala bütün yuxuları gerçək olacaq . Bu peyğəmbərlik və onun təsiri dövrünün uzaqlığı ilə izah olunur. Şad xəbər gətirən və ya dində səbrə və mətinliyə çağıran yuxular möminlər üçün qismən kompensasiya olacaq. Sahabələrin dövründən sonra baş verən möcüzəli hadisələr (kəramət) də imanın möhkəmləndirilməsində eyni əhəmiyyətə malikdir. Sahabələr kəramətə və həqiqi yuxulara ehtiyac duymurdu, çünki onlar dərin inama malik idilər, onlardan sonra yaşayanların isə inamı daha zəif idi .

Yuxuların kateqoriyaları

Peyğəmbər ﷺ demişdir: "Yuxu görüntüsü üç cür olur: Allahdan gələn yuxu görüntüsü, insanı məyus etmək məqsədilə şeytandan gələn yuxu görüntüsü və insanın ayıq vaxtı düşündüyünün sonra yuxuda görməsi ilə bağlı olan yuxu görüntüsü" . Bu hədis əsasında müsəlman alimləri yuxu görüntülərini növbəti kateqoriyalara bölür:

• rəhmani — ilahi yuxu. Bu növ yuxu görüntülərini həqiqi adlandırırlar. Belə yuxular mələklər vasitəsilə Allahdan gələn əsl təlqinlərdir. Peyğəmbər ﷺ onlara mübəşşirat ("xoş xəbər gətirənlər") adını vermişdir. O demişdir ki, hərçənd peyğəmbərlərin gəlişi başa çatmış, ancaq mübəşşirat, yəni müsəlmanların həqiqi yuxuları qalmışdır . Bu yuxular insanlar üçün yol göstərən olacaq və onların yolunu işıqlandıracaq.
• şeytani — şeytan yuxusu. Bu şeytan tərəfindən qorxutma, yalan və həvəsoyatma nəticəsində yaranmış yalançı yuxulardır. Onlar insanları pislik eləməyə itələyirlər. Belə yuxuları başqalarına danışmaq və yozmaq tövsiyə edilmir.

• nəfsani — bizim qəlbimizin tünd tərəfinin (nəfs) törəməsi olan yuxudur. Belə yuxular gündəlik qayğılar, ehtiraslar və boş xəyallar təsiri altında, həmçinin insanın yuxu zamanı məruz qaldığı xarici təsirlərin nəticəsində yaranır.

İmam İbn Həcər əl-Asqaləni demişdir ki, bütün yuxular iki növə bölüşür:

• röya sadiqə — peyğəmbərlərə və möminlər sırasından onların yolunu gedənlərə xas olan həqiqi yuxulardır. Bəzən belə yuxuları başqa insanlar görə bilər (məsələn, imansız çarın gördüyü və Yusif peyğəmbərin ) ona yozduğu həqiqi yuxu). Yuxuda görülmüşlərə uyğun olaraq gerçəkləşən yuxu görüntüləri həqiqi adlanır. Ən yaxşı dini yuxulardan biri möminin yuxuda Məhəmmədi peyğəmbəri ﷺ görməsidir. Hədisdə deyilir: "Kim yuxuda məni görmüşsə, o kəs həqiqətən məni görmüşdür, şeytan mənim cildimdə görünə bilməz". Başqa deyimdə sahabə Əbu Hüreyrə deyir: "Mən eşitdim ki, Peyğəmbər ﷺ dedi: „Yuxuda məni görən kəs gerçəkdə də görəcək, şeytan isə mənim görünüşümü ala bilməz” .

• adqas — heç bir mənası olmayan yuxulardır. Belə yuxular bir neçə növə bölünür:

1. şeytanın insanı kədərə qərq etmək məqsədi olan qəddar oyunudur. Məsələn, insan yuxuda görür ki, onun boynunu vururlar və o, onun arxasınca yollanır. Və ya onu elə bir qorxu bürüyür ki, heç kəs onu bu qorxudan qurtara bilmir və buna bənzər digər yuxular.
2. guya mələklərin insana qadağan edilmiş və ya onun kimi sağlam düşüncəyə zidd olan iş tutmağı əmr etməsi.
3. insanın ayıq vaxtı haqqında düşündüyü və ya arzu etdiyi şeyləri yuxusunda görməsi. Və ya onun adətən ayıq vaxtı yaşadığı hadisələrin yuxusuna girməsi, və ya onun daha çox olduğu əhval-ruhiyyəsinə uyğun yuxu görməsi. Yuxular çox vaxt gələcəyə, bir çox hallarda — indiki zamana və nadir hallarda keçmişə toxunur .

Möminin yuxu görüntülərinə münasibəti haqqında hədislər

• İmamı əl-Buxari Əbu Səid əl-Xudridən (да будет доволен им Аллах) hədis gətirir ki, o, Peyğəmbərin ﷺ bunları dediyini eşitmiş olub: "Əgər sizdən kimsə xoş yuxu görərsə, o zaman, o, həqiqətən, Allahdan gəlir, və qoy o, ona görə Allaha şükür eləsin və onu dostlarına danışsın. Əgər kimsə xoş olmayan yuxu görərsə, o zaman o, şeytandan gəlir, və qoy o, Allahdan onu bu yuxunun şərindən qorumasını diləsin və onu heç kəsə danışmasın, və o zaman o, ona heç bir ziyan gətirməyəcək".

• Ət-Tirmizi və başqaları Əbu Hüreyrədən (да будет доволен им Аллах) hədis gətirir ki, o, Peyğəmbərin ﷺ dediyini çatdırır: "Əgər sizdən kimsə yaxşı yuxu görərsə, qoy onu yozsun və danışsın. Əgər pis yuxu görərsə, qoy onun yozumunu aramasın və onu danışmasın".

• İmamlar əl-Buxari və Müslüm Əbu Səlamdan (да будет доволен им Аллах) hədis gətirirlər ki, orada o deyir: "Mən yuxular görürdüm ki, onlar həmişə mənim xəstələnməyimə səbəb olurdu, ta o vaxtadək ki, mən Peyğəmbərin ﷺ sözlərini eşitdim: Yaxşı yuxu Allahdandır və əgər sizdən kimsə xoş yuxu görərsə, qoy onu özü sevdiyi və danışmaq istədiyi kəslərdən başqa heç kəsə danışmasın. Əgər xoşagəlməz yuxu görərsə, qoy Allahdan onu bu yuxunun şərindən və şeytanın şərindən qorumasını diləsin, 3 dəfə sola tüpürsün və heç kəsə onu danışmasın, çünki yalnız o zaman o, ona ziyan gətirməyəcək. Müslümdən gələn hədisdə isə deyilir: ... və əgər o, yaxşı yuxu görərsə, qoy ona sevinsin və onu sevdiyi insandan başqa heç kəsə danışmasın.

• Müslüm Cabirdən (да будет доволен им Аллах) hədis gətirir ki, orada Peyğəmbər ﷺ deyir: Əgər sizdən kimsə xoşuna gəlməyən yuxu görərsə, qoy 3 dəfə sola tüpürsün və Allahdan onu şeytandan qorumasını diləsin və sonra bir böyürdən o birinə çevrilsin.

• Müslüm həmçinin Əbu Hüreyrədən (да будет доволен им Аллах) hədis gətirir: " Əgər sizdən kimsə ona xoş olmayan yuxu görərsə, qoy qalxsın, dəstəmaz alsın, dua eləsin (namaz qılsın) və onu heç kəsə danışmasın". .

Yuxular haqqında İslamın fikri

Müsəlman alimləri o fikirdə yekdildirlər ki, peyğəmbərlərin yuxuları vəhydir, çünki onlar şeytandan müdafiəlidir. Bu səbəbdən də İbrahim peyğəmbər oğlu İsmayılı (İzmaıl) qurban gətirməsi zəruriliyi haqqında Allahın əmrini yuxusunda görüb yerinə yetirmək istəyirdi. O ki qaldı adi insanların yuxularına, onlara aydın vəhylər prizmasından baxmaq lazımdır, əgər onlara uyğun olarlarsa, əks halda onlara diqqət yetirmək olmaz. Bu çox ciddi məsələdir ki, onun haqqında bir çox kafirlər yanılırlar .

Bir dəfə imam Malikdən soruşurlar: Yuxuları hər kəs yozur?" O cavab verir: "Peyğəmbərliyə aid olanlarla oynayarlarmı?! Başı çıxan kəsdən başqa heç kim yuxu yozmur. Əgər insan xoş bir şey görmüşsə, qoy o barədə danışsın, əgər onun xoşuna gəlməyən şeylər görmüşsə, qoy yaxşı şeylər danışsın və ya sussun"..

İbn əl-Qəyyim demişdir: "Yuxuların yozumu və fatvaların verilməsi - qardaşdırlar. Müfti, yuxu yozucusu və həkim bunda eynidirlər, onlar insanların sirlərindən xəbərdardırlar ki, başqalarına bu imkan verilməmişdir. Buna görə də onlar açılmalı olmayanları gizlətməlidir". Daha sonra, yozucular yuxu yozarkən heç vaxt nəticə çıxarmağa tələsməməlidirlər. Onlar bunun və, nəticə olaraq, buna həvəs oyatmağın və bununla lovğalanmağın təhlükəli olduğunu nəzərə almalıdır. Onlar həmçinin nəzərə almalıdır ki, onların vəziyyəti müftilərin və alimlərin vəziyyətindən daha kritikdir. İbn Əbd əl-Bərr xəbər verir ki, Hişəm ibn Həssən bildirmişdir: "İbn Sirindən yüzlərlə yuxu haqqında soruşurdular, o isə heç nə yozmadan əvvəl deyirdi: „Öz ayıqlığınızda qorxun Allahdan, çünki yuxuda gördüyünüzdən sizə heç vaxt zərər gəlməz". Yuxu yozduğu zaman isə o deyirdi: Mən yalnız fərziyyələrlə yozuram, fərziyyələr isə doğru da ola bilər, yanlış da". Əgər bu, dövrünün və daha sonrakı nəsillərin yuxu yozucularının liderinin fikridirsə, o яфьфт ondan sonra gələnlərdən nə dеmək olar. Hal-hazırda erkən İslam aliminin minlərlə topladığı yuxuyozmalar üzrə ən nüfuzlu kitabı "İbn Sirinin yuxuların təfsiri" adı altında məlumdur. Ancaq, bəzi mənbələrə əsasən, tədqiqatçılardan bir çoxu şübhələnirlər ki, "Yuxuların təfsiri" kitabı İbn Sirinə məxsusdur . Buna görə də bu kitabın bu böyük alimin qələminə məxsus olmasında əminlik yoxdur .

Qeyd etmək lazımdır ki, bizim dövrdə onun şahidi oluruq ki, bəzi insanlar yuxuyozmanı gəlirli peşəyə çevirir və yuxuları necə gəldi yozmaqla insanları yanıldırlar. Belə insanlara etibar etmək və yuxularınızın onlar tərəfdən necə yozulduğuna inanmaq olmaz. Həmçinin qeyd etmək vacibdir ki, peyğəmbərlərin yuxularından və onların yozmalarından başqa heç bir yuxu və yozmalar dəqiq biliklər vermir. Bu səbəbdən də yuxulara əsaslanaraq, yanlış dini qərarlar qəbul etmək və ya ləğv etmək, həmçinin onlara uyğun olaraq öz həyatını yönəltmək düzgün olmaz. Yuxunun özü kimi, onun yozumu da yalnız o yuxunu görmüş insana aiddir. Ona görə də bu yozum əsasında başqa insanların hər hansı qərarı verməyi qəbuledilməzdir. İmam Əş-Şatıbi demişdir: "Yuxuların bəxş etdiyi sevincdən və ya etdiyi xəbərdarlıqdan başqa bir faydası yoxdur. O ki qaldı onlardan nəticə olaraq hər hansı şəriət qanunlarının çıxarılmasına, belə etmək olmaz".

Толкование снов пророками и сподвижниками

Сны пророков, как было сказано выше, — это откровение от Аллаха. Например, в Коране передается об истории пророка Ибрахима , который увидел во сне, что он приносит в жертву своего сына. Также известна история о пророке Йусуфе , переданная в Коране. Он увидел во сне Солнце, Луну и одиннадцать звёзд, совершающих земной поклон (суджуд). Через некоторые время стало известно толкование этого сна: его родители и братья сделали ему земной поклон в качестве приветствия. По этому поводу сказано в суре Йусуф, о том, что пророк Йусуф сказал:  О, отец мой! Это является толкованием того сна, который я увидел. Аллах хотел, чтобы это было истиной. [12:100] .

Известно, что пророк Мухаммад ﷺ толковал некоторые свои сны и сны сподвижников. Так, передал аль-Бухари, что Пророк ﷺ сказал: «Однажды во сне мне принесли сосуд с молоком. Я пил из него, пока не увидел, что жидкость начала выливаться из-под ногтей. Затем оставшееся я отдал ‘Умару». Пророка ﷺ спросили: «О, Посланник Аллаха! Какое толкование этого сна?» Он ответил: «Это — знание». Также имам аль-Бухари передал хадис, в котором Пророк ﷺ толковал сон его сподвижника ‘Абдуллаха ибн Саляма (да будет доволен им Аллах). От Ибн ‘Умара (да будет доволен им Аллах) сообщается, что Пророк ﷺ сказал: «Я увидел во сне, как чёрная женщина с растрепанными волосами вышла из Медины и остановилась в селении Махйя’а, и истолковал этот сон как то, что туда была перенесена эпидемия чумы, которая прежде была в Медине». От Ибн ‘Аббаса (да будет доволен им Аллах) и Абу Хурайры (да будет доволен им Аллах) сообщается, что один человек пришёл к Пророку ﷺ и попросил растолковать его сон. Абу Бакр (да будет доволен им Аллах) с разрешения Пророка ﷺ растолковал сон этого человека, а потом сказал: «А теперь скажи мне, о посланник Аллаха, да станет мой отец выкупом за тебя, прав я был или ошибся?». Пророк ﷺ сказал: «В чём-то ты был прав, а в чём-то ошибся». Абу Бакр (да будет доволен им Аллах) сказал: «Клянусь Аллахом, ты должен сказать мне, в чём я ошибся!» — на что Пророк ﷺ сказал: «Не клянись».

Методы толкования снов

Имам аль-Багави сказал: «Толкование снов подразделяется на категории. Сны могут быть истолкованы в свете Корана и сунны, или согласно пословицам, известным среди людей, а также именами, метафорами и понятиями противоположностей». Ниже приведены некоторые примеры:

Толкование снов в свете Корана

• Верёвка означает союз, потому что Всевышний сказал:  Крепко держитесь за вервь Аллаха все вместе. [3:1003] .
• Корабль следует толковать как спасение, ибо Всевышний Аллах говорит:  …И Мы спасли его (Ноя) и тех, кто были на ковчеге… [29:15] .
• Древесину можно понимать как лицемерие в вере, так как Всевышний говорит:  …они (лицемеры) подобны приставным столбам… [63:4] .

Толкование снов в свете сунны

• Ворона олицетворяет нечестивца (фасик), потому что Пророк ﷺ назвал её так.
• Ребро и стеклянные изделия символизируют женщин, со слов Пророка ﷺ «Женщина создана из ребра», и его слов своему сподвижнику: «Горе тебе, о Анджаша! Обходись со стеклянными сосудами (то есть женщинами) бережнее».
• Рубаха, по словам Пророка ﷺ символизирует веру, религию: «Я увидел во сне людей, которые явились передо мной одетыми в рубахи, длина которых одним доходила до груди, а другим — ниже этого. Затем передо мной явился ‘Умар ибн аль-Хаттаб в рубахе, которую он волочил за собой». Сподвижники спросили: «Что же это означает, о Посланник Аллаха?». Он ответил им: «Веру».

Толкование снов согласно пословицам

• Копание ямы означает коварство, как говорится у людей: «Тот, кто копает яму (другому), попадёт в неё сам».

Толкование снов с помощью имён

• Если приснился человек, которого зовут Рашид («благоразумный»), — это толкуется благоразумием и правотой.
• Если его имя Салим («безопасный», «благополучный») — это толкуется его безопасностью и благополучием.

Толкование снов понятиями противоположностей

• Страх означает безопасность, потому что Всевышний сказал:  …и (Он непременно) сменит их страх на безопасность. [24:55] .

Подробнее об этом можно узнать в специальных источниках, посвященных данной теме.

Факторы, способствующие созерцанию правдивых снов

Искренний верующий может удостоиться возможности увидеть правдивый сон. В хадисе сказано: «Правдивость сна связана с правдивостью того, кто увидел его, и самый правдивый сон — у самых правдивых людей». Согласно мусульманским источникам, тот, кто желает, чтобы его сновидения были правдивыми, должен говорить только правду, употреблять в пищу только дозволенное, следовать велениям шариата и остерегаться того, что запретили Аллах и Его Посланник. Также он должен ложиться спать, находясь в состоянии полного ритуального очищения, обратившись в сторону киблы и поминая Аллаха пока его не одолеет сон. Сновидения таких верующих почти всегда сбываются.

Самый правдивый сон, тот, который был увиден незадолго до наступления времени утренней молитвы (сухур), так как в это время милость и прощение становятся очень близкими, а шайтаны затихают. Ложные сны бывают, наоборот, при наступлении сумерек, когда распространяются шайтаны и дьявольские души.

Положение того, кто рассказывает о том, чего на самом деле он во сне не видел

• Передают со слов Ибн ‘Аббаса (да будет доволен им Аллах), что Пророк ﷺ сказал: «(В мире ином) на того, кто станет рассказывать о том, чего на самом деле он во сне не видел, будет возложена обязанность связать узлом два ячменных зерна, чего он никогда сделать не сможет; в День воскресения ухо подслушивавшего разговоры людей, не желавших этого (или: убегавших от него), зальют расплавленным свинцом, а того, кто создавал изображения, подвергнут мучениям, обязав его вдохнуть в них (душу, чего он никогда не сможет сделать)».
• Передают со слов Ибн ‘Умара (да будет доволен им Аллах), что посланник Аллаха ﷺ сказал: «Поистине, к (наихудшим видам) лжи (относятся рассказы человека) о том, что он видел во сне то, чего на самом деле не видел».

Желательные действия для того, кто увидел благоприятный сон

В свете вышеупомянутых пророческих преданий можно констатировать, что тому, кто увидел хороший сон желательно совершить 4 вещи:

• Восхвалить Всевышнего Аллаха за этот сон;
• Радоваться и ожидать хорошего;
• Рассказать сон тому, кого он любит и желает добра, но никак не тому, кого он не любит и кто желает ему зла;
• Растолковать его правильно и хорошо, потому что сон сбывается так, как его растолкуют.

Желательные действия для того, кто увидел неприятный сон

Тому, кто увидит плохой сон желательно соблюсти семь вещей; если он их совершит, то этот сон не принесёт ему вреда по воле Всевышнего Аллаха:

• Попросить у Аллаха защиты от зла, привидевшегося в этом сне;
• Трижды попросить у Аллаха защиты от шайтана;
• Трижды поплевать в левую сторону;
• Поменять положение, например, перевернуться с левого бока на правый;
• Совершить молитву (намаз);
• Не рассказывать его никому;
• Не толковать его для себя.

Мольба того, кто желает увидеть благой сон и не видеть плохого сна

‘Урва ибн аз-Зубайр (да будет доволен им Аллах) рассказывал: «Когда ‘Аиша (да будет доволен ею Аллах) собиралась спать, она произносила: „О Аллах, поистине, я прошу Тебя о благом сновидении, которое будет правдивым, а не лживым, приносящим пользу, а не вред (اللَّهُمَّ إِنِي أَسْأَلُكَ رُؤْياَ صَالِحَة صَادِقَة غَيْرَ كَاذِبَة نَافِعَة غَيْرَ ضَارَّة‎; Аллахумма, инни ас’алюка ру’йа с̣а̄лих̣а, с̣а̄дик̣а, гайра ка̄з̱иба, на̄фи‘а, гайра д̣а̄рра)“». Когда она произносила эти слова, то люди знали, что она уже не будет разговаривать, пока не наступит рассвет или не проснётся ночью.

Ədəbiyyat

İstifadə edilən ədəbiyyat

• Kinberg L., Dreams and Sleep // Encyclopaedia of the Qurʾān. — Leiden : E. J. Brill, 2001. — Vol. 1 (A—D). — P. 546.

Первоисточники

• Abū l-Layth al-Samarqandī, Tafsīr.
• Ālūsī, Rūḥ.
• Baghawī, Maʿālim.
• Ibn ʿAṭiyya, Muḥarrar.
• Kāshānī, Ṣāfī.
• Muqātil, Tafsīr.
• Qurṭubī, Jāmiʿ.
• Qushayrī, Abū l-Qāsim, al-Risāla al-Qushayriyya. — Beirut, 1987.
• Rāzī, Tafsīr.
• Shawkānī, Tafsīr.
• Suyūṭī, Durr.
• Wāḥidī, Wasīṭ.

Дополнительная литература

• Резван, М. Е. Герменевтика сновидения в контексте общемусульманской сновидческой реальности (на примере сновидений о Коране). — Шаблон:±. — Шаблон:СПб. : МАЭ РАН, 2009. — Вып. II. — 396 с.
• Dreams and their Interpretation // Integrated Encyclopedia of the Qurʾān. — Sherwood Park: CIS. — Vol. 2 (Bea—D).
• Kinberg, Leah, Dreams // Encyclopaedia of Islam, THREE. — Leiden : E. J. Brill, 2012.

Məqalə haqqında məlumat

• Müəllif: д-р ислам. наук Гасанов, М. Ш.; E-mail: feedback@quranacademy.org.
• Biblioqrafik istinad: Yuxu [Elektron resurs] // QuranAcademy.org: Quran Akademiyası. 2016—2018 il.
• URL: http://az.quranacademy.org/encyclopedia/article/Ruya
• İlk dərc edilməsi tarixi: 28 июля 2017 il.

Основной автор этой статьи — участник MaxAK. Если вы хотите обсудить содержание статьи, то перейдите на страницу обсуждения статьи или на страницу обсуждения участника. Ссылки: Цитаты / Просмотр (адм) / Википедия / Integrated EQ / Brill: 2-nd, THREE Мета-теги:  / Google / Яндекс :