Namaz

Namaz
ərəbcə	الصلاة
kategoriya	namaz, ibadət
əlavə baxın	dua
Quranda      2:3, 43, 45, 83, 110, 153, 177, 238, 277; 4:43, 77, 101, 102, 103, 142, 162; 5:6 …

Namaz (ər. اَلصَّلَاةُ — əs-salat‎; fars., türk., namaz) — müsəlmanın Müqəddəs Qurandan və Məhəmməd peyğəmbərin ﷺ sünnəsindən irəli gələn əmr və təlimatlara uyğun tərzdə etdiyi ibadətdir.

Namaz İslamın beş vacib sütunundan biridir. Namaz qılmaqla müsəlmanlar Rəbbə itaətini və minnətdarlığını ifadə edirlər. Vaxtdan, şəraitdən, hadisələrdən və dua edənin ehtiyaclarından asılı olaraq qılınan namazın müxtəlif növləri mövcuddur. Namaz qılan müsəlmanlar Allahın əmrlərinə əsaslanaraq hesab edirlər ki, insan ona buraxılmış vaxtı bütün varlığı ilə Rəbbə ibadət edərək namaz qılmağa sərf etməlidir.

İslam dininə əsasən, namaz insanı alçaq hərəkətlərdən və qəbahətdən qoruyur [29:45], o, möminlərin nurudur və qulun öz Rəbbi ilə ünsiyyət yaratması üçün vasitə kimi xidmət edir [2:153]. Rəbb Quranda namaz qılan insanları uğur qazanmışlar adlandırmışdır [87:15]. Rəbb Quranın bir çox ayətlərində möminlərin düz-dürüst, məcburi və arzuolunan ayin buyuruqlarına uyğun olaraq namaz qılmaqlarını onların keyfiyyətləri arasında qeyd edir ki, onlar bu işi yerinə yetirirlər . Yer üzündə yaşayarkən və öləndən sonra dua edənləri gözləyən maddi və mənəvi mükafatlandırma barədə şad xəbər onların namaz qılması üçün bir növ motivasiya kimi xidmət edir

Namaz tarixi rakursda

Qurana əsasən, namaz haqqında ilk qeyd namaz qılacaq xələflərini tövhid tərəfdarları etməyi, özünü və törəmələrini bu ibadət ayinini yerinə yetirənlər sırasına daxil etməyi Allahdan diləyən İbrahim (Avraam) peyğəmbərlə bağlıdır . Bu dua ilə İbrahim , Rəbbin əmri ilə öz arvadı Həcəri (Aqar) südəmər uşağı İsmayılla (İzmaıl) birlikdə Şamdan Məkkəyə gətirib səhranın ortasında qoyduğu zaman müraciət etmişdi. (bax İbrahim)

Quranda bildirilir ki, Rəbb İbrahimə , İshaqa (İsaak) və Yaquba (Yakov) namaz qılmaqı təlqin etdi. Bu peyğəmbərlərin qıldığı namazın məzmunu və forması haqqında məlumat yoxdur. İbrahim Peyğəmbərə Kəəbəni şirkdən və itaətsizlikdən, həmçinin çirkdən və natəmizlikdən təmizləmək əmr olunmuşdu, çünki Kəəbə onun ətrafında dövrə vurub (təvaf) namaz qılanlar üçün nəzərdə tutulmuşdur [22:26]. Həmçinin Məkkədə “Hörmətli məscid”in ərazisində yerləşən "Makam İbrahim" yerinin arxasında müsəlmanlar tərəfindən edilən əlavə dua da İbrahim Peyğəmbərlə bağlıdır:  İbrahimin dayandığı yeri namazgah edin! [2:125] . İbrahim Peyğəmbərin xələfi İsmayıl peyğəmbər öz ailə üzvləri tərəfindən Allahın buyuruqlarına əməl edilməsinə nəzarət edir və onlara namaz qılmaqı əmr edirdi. [19:5]

Şuayb Peyğəmbər (İofor) müşriklərlə mübarizə apardığı üçün Quranda bütpərəstliklə mübarizə kontekstində xatırlanır. Quran yozucuları bildirirlər ki, məhz namaz Peyğəmbəri öz həmqəbilələrinə bütpərəstliyi və əmlaklarını öz bildikləri kimi istifadə etməyi qadağan etməyə sövq edirdi.

Allahın namaz qılmaq əmrinə Tuva vadisində Rəbb ilə Musa peyğəmbərin ilk görüşünün məzmununda da rast gəlinir [20:14]. Qurana əsasən, Rəbb İsrail oğullarından vəd aldı ki, onun mahiyyəti ömür boyu namaz qılmaq əmrindən ibarət idi. Allah İsrail oğullarına və Kitab əhlinə istənilən vəziyyətdə köməyə görə namaza müraciət etməyi və yalnız Tək olan Allaha ibadət etməyi əmr etdi

İsraillilərin vəziyyəti həddən artıq ağırlaşanda, Fir'avn və misir əyanları isə onları dindən döndərməyə cəhdlər edəndə, Rəbb Musa və Harun (Aaron) peyğəmbərlərə təlqin etdi ki, İsrail oğulları Misirdə yad gözlərdən gizlənə və namaz qıla biləcəkləri məskən tapmalıdırlar [10:87]. Bəzi mənbələrin verdiyi məlumata görə, İsrail oğulları ibadət evlərində açıq şəkildə dua edə bilmədiklərindən Musyaya şikayət etməyə başlayanda, onlara Qiblə istiqamətində ev tikbmək əmr edilmiş və bu evlərdə onları özləri üçün ibadət yeri edib) namazı qılmaqa icazə verilmişdi .

Vəsiyyətlərdən biri olan namaz haqqında qeydə İsa peyğəmbərin körpəlik dövründə çox gözəl nitqində rast gəlinir.  Harada oluramsa olum, məni mübarək etdi və nə qədər ki sağam, mənə namaz qılıb zəkat verməyi əmr etdi. [19:31] 

Quran həmçinin mömin Loğmanın öz oğuluna verdiyi öyüdüylə bağlı süjeti əks etdirir ki, burada o, onu namaz qılmaqa çağırır [31:17].

Həmçinin Quranda Rəbbin Məhəmməd peyğəmbərə ﷺ öz ailəsini namaz qılmaqa çağırmağı əmr etməsini əks etdirən vəhy mövcuddur [20:132]. Namaz qılmaq əmri ailə şəraitiylə bağlı hadisədən sonra Allahın Məhəmməd peyğəmbərin ﷺ zövcələrinə yönəltdiyi hökmündə də yer almışdır [33:33].

Namaz qılmağın şərtləri

İslam dininə əsasən, namaz qılmaq aşağıdakı şərtlərə riayət olunmasını nəzəedə tutur:

1. Yetikin yaşa çatmış müsəlman olmalı (uşaqları artıq yeddi-on yaşlarından dua etməyə öyrəşdirmək lazımdır);
2. Sağlam ağılda-şüurda olmalı. Psixi çatışmazlıqları olan insanlar dini praktikanın icrasından tamamilə azad edilmişlər;
3. Namazın vaxtlarına riayət etməli;
4. Ayini paklıq vəziyyətində olmalı;
5. Geyim və namaz qılınan yer təmiz olmalıdır;
6. İslam qanunlarına əsasən çılpaq qalması qadağan edilən bədən hissələrini örtməli;
7. Üzü ən əsas Tövhid ziyarətgahı Kəəbənin yerləşdiyi Məkkəyə tərəf yönəlməli;
8. Allah rizası üçün səmimi niyyətli olmalı [6:162] .

Namazdan əvvəl dəstəmaz alınmalıdır. Müqəddəs Quranda dəstəmaz almanın vacib tələbləri yazılmışdır:

• üzü və dirsəklərə qədər əlləri yumalı;
• başa məsh çəkməli;
• ayaqları topuqlaradək yumalı [5:6].

Əksər alimlərin fikrincə, bundan əvvəl niyyət edilməlidir, həmçinin bədən hissələri müəyyən ardıcıllıqda yuyulmalı və silinməlidir. Bundan başqa Məhəmməd peyğəmbərin ﷺ sünnəsindən irəli gələn aşağıdakı hərəkətlər icra edilir:

Bundan sonra əllər yuyularaq qulaqların iç və bayır tərəfləri silinir, hənəfi məzhəbinə görə isə əlavə olaraq əllərin üst (arxa) tərəfiylə boyun silinir. Əgər insan xəstədir və ya səyahətdədirsə, ayaqyolundan gəldikdən və ya qadınla yaxınlıq etdikdən sonra su tapmamışdırsa, o zaman o, təyəmmüm edə bilər.

• Sağ ələ su yığılaraq ağız üç dəfə yaxalanır;
• Sağ ələ su yığılaraq, sol əllə boşaltmaqla burun üç dəfə yuyulur.
• Bundan sonra əllər yuyularaq qulaqların iç və bayır tərəfləri silinir, hənəfi məzhəbinə görə isə əlavə olaraq əllərin üst (arxa) tərəfiylə boyun silinir..

Əgər insan xəstədir və ya səyahətdədirsə, ayaqyolundan gəldikdən və ya qadınla yaxınlıq etdikdən sonra su tapmamışdırsa, o zaman, o təyəmmüm edə bilər. .

Namazın vacibliyi

Namazın vacibiliyi Məhəmməd peyğəmbərin ﷺ səmaya qalxdığı zaman (mirac) Allahdan alıdığı əmrdən irəli gəlir . Mütləq namaz qılmaq zərurəti həmçinin Quran vəhylərindən irəli gəlir ki, onlarda dua etmək buyurulur və onlar duaetmə vaxtlarının göstərildiyi mənbə kimi xidmət edirlər . Bu göstərişlərə əsasən, müsəlmanlara gündə beş dəfə namaz qılmaqa vacib buyurulur:

• Sübh(şəfəq) namazı (ər. فجر‎ — fəcr‎‎);
• Günorta (nahar) namazı (ər. ظهر — zühr‎‎);
• Əsr(Günortadan sonrakı) namazı(ər. عصر — ‘asr‎‎);
• Axşam namazı (ər. مغرب — məğrib‎‎);
• Gecə namazı (ər. عشاء — ‘işa‎).

Vacib namazlar kateqoriyasına cümə namazı aiddir. Cümə namazı yalnız kişilər üçün vacibdir. Onun icra vaxtı günorta duasının (Zühr) vaxtıdır. Yalnız məscidlərdə və xüsusilə namaz duası üçün ayrılmış yerlərdə icra olunur. İslam dininə əsasən, gündəlik beş vacib namazın müntəzəm olaraq qılınması, insanı Rəbbə yaxınlaşdırmaqdan əlavə, onun mükafatlanacağını təmin edir və yol verdiyi kiçik günahlarını yuyur.

Namazın vaxtı, diqqətcil münasibət və xuşu

Quranın buyuruqlarına əməl edərək müsəlmanlar bütün namazları, xüsusilə günortadan sonrakı namazı düz-dürüst qılmağa borcludurlar:  Namazları və (günortadan sonrakı) orta namazı qoruyun və Allah qarşısında mütiliklə durun. [2:238] . Namaza diqqətcil münasibət onu müəyyən edilmiş vaxtda qılmağı 4:103; 6:92; 17:78; 20:130; 23:9; 70:34</ref>, onun şərt və qaydalarını dürüst icra etməyi, namaz zamanı xuşu içərisində olmağı, bütün vacib və, mümkün qədər, arzuolunan hərəkətləri etməyi nəzərdə tutur.

Namaz qılanlar namazlarını vaxtında qılmadığı , ona səhlənkar yanaşdığı halda öz namazları batil edirlər. Səbəb Allahın əmrlərinə onların diqqətsizliyidir [107:4-5]. İnsanı namazdan döndərməkdə onu hər vəclə dua etməkdən yayındırmağa çalışan İblisin yoldan çıxaran əməlləri əhəmiyyətli rol oynayır [5:91].

Namaz qılmayanları sərt cəza gözləyir . Müşriklərə gəlincə isə, əgər onlar tövbə edib lazımi qaydada namaz qılmağa başlayıblarsa, onlar qalan müsəlmanlarla eyni hüquqlar əldə edirlər .

Namaz qılınan zaman orta tembrlə Quran ayətlərinin oxunması tövsiyə olunan hesab edilir. Qışqırmaq və ya pıçıltıyla namaz qılmaq olmaz, çünki bu iki hərəkətin hər biri qəbahətdir. Bu iki ifrat dərəcələrin ortasından keçən orta yolu tutmaq lazımdır [17:110].

Namazın yekununda Rəbb istənilən vəziyyətdə Onu yad etməyi buyurur [4:103].

Əlavə namazlar

Müsəlmanların dini təcrübəsində, vacib namazılardan başqa, əlavə, sünnət namazları da qılınır. Bunlara vacib namazlardan əvvəl və sonra edilən namazlar aiddir ki, onların müsəlman hüququ (fikx) ilə tənzimlənmiş öz qaydası mövcuddur.

• "Təhəccüd" namazı. Əlavə namazlardan ən yaxşısı, gecənin ortasından sonra qılınan "Təhəccüd" namazı hesab edilir . Məhəmməd Peyğəmbər ﷺ bu namaz aid söyləmişdir: "Ən yaxşı namaz beş vacibdən sonra gecə namazıdır" "Təhəccüd"ün vaxtı vacib gecə namazından sonra başlayır və sübhədək davam edir. Tövsiyə edilir ki, bu namaz yuxudan sonra qılınsın.

• Duha namazı. Onun edilmə vaxtı günəş yerin üzərində bir nizə hündürlüyündə qalxdıqdan sonra başlayır və zenitə yaxınlaşdıda bitir.

• Vudu namazı. Dəstəmaz aldıqdan sonra müsəlmanlar öz istəyi ilə iki rükətli namaz.

• Məscidi salamlama namazı(Təhiyyət əl-məscid). Məscidi salamlama duası dərhal məscidə daxil olduqdan sonra edilir. Məhəmməd Peyğəmbər ﷺ demişdi: "Əgər sizin hansınızsa məscidə daxil olsa, iki rükət [salamlama] namazı qılmayincə oturmasın". Hənəfi ilahiyyatçıları fikir bildirirlər ki, əgər qanunla namazın qılınması qadağan olunduğu zaman insan məscidə daxil olarsa, iki rükət salamlama namazı etməsi arzuolunmazdır. Bu haqda Şafi məzhəbinin ilahiyyatçıları deyir ki, insan nə vaxt məscidə daxil olsa, o, bu iki rükət duanı etməlidir. Bu, onların fikirincə, qanunla əsaslandırılmışdır. İnsan cümə xütbəsi zamanı məscidə daxil olmasına gəlincə, bu barədə də həmçinin bir neçə fikir mövcuddur. Hənəfi məzhəbinin ilahiyyatçıları hesab edirlər ki, "xütbə oxunan zaman heç bir namaz qılınmır, şafilər isə iddia edirlər ki, cümə xütbəsi zamanı salamlama namazından başqa heç bir namaz qılınmır". Hər iki fikir Peyğəmbərin Sünnəsinə əsaslanır, lakin onları ilahiyyatçıların təhlilinin əsaslandığı müxtəlif meyarlar ayırır..

• İstixarə namazı — müəyyən işdə qərar qəbul etməkdə tərəddüd edərkən möminin qıldığı namazdır. Müsəlman, öz arzularından tamamilə imtina edib, Allaha güvənərək Ondan xeyir-dua və məsləhət bildiyi yola nəsihət diləyir.

Bütün vacib və əlavə namazların qaydası və məzmunu fikxlə tənzimlənir.

Müəyyən hadisə ilə bağlı qılınan namazlar

• Bayram namazı — iki müsəlman bayramı - "Qurban bayramı" (İd əl-Ədha) və "Ramazan bayramı" (İd əl-Fitr) münasibəti ilə qılınır.
• Dəfn namazı (cənazə namazı) — müsəlmanın ölümündən sonra qılınır.

Təhlükə vəziyyəti yarandıqda qılınan namaz və onun qısaldılması

Səfərdə olarkən və təhlükə zamanı müsəlmanlara namazları qısaltmağa icazə verilir [4:101]. Əgər insan düşmənlərdən, vəhşi heyvanlardan və ya yaranmış şəraitin ona zərər verə biləcəyindən ehtiyat edirsə, ona hərəkətdə olarkən və ya atın belində namaz qılmağa icazə verilir. O atın, dəvənin belində və ya istənilən başqa nəqliyyat vasitəsində namaz qıla bilər, özü də üzünü Kəəbəyə tərəf çevirməsi vacib deyil. Bu cür ibadət etməyə yalnız təhlükə zamanı icazə verilir [2:239]. Əgər müsəlmanlar təhlükə zamanı namaz qılmağa hazırlaşırlarsa, o zaman namazı idarə edən imam və qalan bütün namaz qılanlar namazın vacib göstərişlərini yerinə yetirməlidirlər. Hətta müsəlmanlar düşmənin hücumundan ehtiyat etdiyi şəraitdə belə Uca Allah qrup şəklində namaz qılmağı buyurmuşdur [4:102].

Məscidə gələn həqiqi möminlər və müsəlmanların qibləsi

İslamda çox məsləhət görülən hərəkət namazı məsciddə qılınmasidir. Məscid həmçinin müsəlmanların namaza çağırıldığı yer kimi xidmət edir. Namaza çağırışı (azanı) eşidəndə, imansızlar namazı ələ salmağa başlayır və onu əyləncə adlandırırlar [5:58].

Qurana əsasən, məscidlərə gələn həqiqi möminlər ancaq o möminlər ola bilər ki, Vahid Allaha və Qiyamət gününə inansınlar, ruhu və canı ilə vacib və əlavə namazları qılsınlar, zəkatı ödənilməli kəslərə ödəsinlər və yalnız Allah qarşısında qorxu hiss edib qadağan edilmiş hər şeydən özlərini saxlasınlar və öz vəzifələrinin icrası zamanı səhvlərə yol verməsinlər .

Namaz qılan zaman müsəlmanlar Məkkə şəhərindəki Hörmətli məsciddə (Məscidül-Həram) yerləşən və bütün müsəlmanların namaz qıldıqları və digər bəzi ibadət ayinlərini icra etdikləri zaman üzlərini tutduqları Kəəbəyə tərəf dayanırlar. İslamın yayıldığı ilk illərdə müqəddəs Qüds (Yerusəlim) şəhəri qiblə idi. Bəzi mənbələrə əsasən, qiblənin Qüdsdən Məkkəyə dəyişməsi hicrətdən on yeddi ay sonra, hicri təqvimlə 2-ci ilin Şaban ayında baş verdi. Bəzi Quran izahçılarının fikirinə əsasən, əvvəlcə Rəbb müsəlmanlara namaz vaxtı üzlərini Yerusəlimə tərəf tutmağı buyurmuşdu ki, onları sınağa çəksin və onlardan Məhəmməd peyğəmbərə ﷺ inanan və istənilən şəraitdə onun ardınca getməyə hazır olan kəsləri müəyyən etsin [2:142-144].

Münafiqlər və namaz

Münafiqlərin keyfiyyətlərindən biri namazı həvəssiz qılmalarıdır. Münafiqlər namaza həvəssiz qalxırlar və namazı qılmalı olduqlarından narazı olurlar [4:142]. Namaz qılmağa hazırlaşanda onlar ona qalxmağa tənbəllik edirlər. Namaz onlara o qədər ağır gəlir ki, onlar onu heç qılmamağa hazırdır [9:54]. Rəbb Məhəmməd peyğəmbərə ﷺ qadağan edib ki, münafiqlərin hansı üçünsə dəfn namazı qılınsın, dəfnindən sonra onun qəbri üstündə durub onun üçün dua etsin [9:84]. Allah Məhəmməd peyğəmbərə ﷺ qadağan edib ki, müsəlmanlar arasında nifaq salmaq məqsədilə münafiqlərin Mədinədə tikdirdikləri məsciddə namaz qılsın [9:108].

Ədəbiyyat

İstifadə edilən ədəbiyyat

• Али-заде, А. А. Салат // Исламский энциклопедический словарь. — М. : Ансар, 2007. — С. 163, 271.
• Шаблон:Мубаракфури
• as-Sa‘di, ‘А. Səxavətli və Mərhəmətli Allahdan gələn asanlaşdırma : в 3 т. — М. : Umma, 2008. — С. 106 (1), 39—40 (2), 79 (2), 176—177 (2).

Дополнительная литература

• Боголюбов, А. С. ас̣-С̣ала̄т // Ислам: энциклопедический словарь. — М. : Наука, 1991. — С. 204.
• Böwering, Gerhard, Prayer // Encyclopaedia of the Qurʾān. — Leiden : E. J. Brill, 2004. — Vol. 4 (P—Sh).
• Monnot, G., Ṣalāt // Encyclopaedia of Islam, Second Edition. — Leiden : E. J. Brill, 1995. — Vol. 8 (Ned—Sam).
• Prayer // Integrated Encyclopedia of the Qurʾān. — Sherwood Park: CIS, 2013—2017. — Vol. 5 (P—So).

Məqalə haqqında məlumat

• Müəllif: канд. полит. наук Эжиев, И. Б.; E-mail: feedback@quranacademy.org.
• Biblioqrafik istinad: Namaz [Elektron resurs] // QuranAcademy.org: Quran Akademiyası. 2016—2018 il.
• URL: http://az.quranacademy.org/encyclopedia/article/Molitva
• İlk dərc edilməsi tarixi: 12 июня 2017 il.

Основной автор этой статьи — участник Иса. Если вы хотите обсудить содержание статьи, то перейдите на страницу обсуждения статьи или на страницу обсуждения участника. Ссылки: Цитаты / Просмотр (адм) / Википедия / Integrated EQ / Brill: 1-st, 2-nd, EQ / Ислам: ЭС / Али-заде, А. Мета-теги:  / Google / Яндекс : время намаза, расписание намаза, таравих намаз