Əl-Əqsa: различия между версиями

Материал из Академия Корана
Перейти к навигации Перейти к поиску
ВизуальныйВики-текст
Новая страница: «{| class="wikitable" style="float:right; margin-left:2em; width: 260px;" |colspan="2" |<center>'''аль-Акса'''</center> |- |colspan="2" |<center>Файл:…»
 
м Ilham.zabirov переименовал страницу Аль-Акса в Əl-Əqsa
 
(не показано 5 промежуточных версий этого же участника)
Строка 1: Строка 1:
{| class="wikitable" style="float:right; margin-left:2em; width: 260px;"
{| class="wikitable" style="float:right; margin-left:2em; width: 260px;"
|colspan="2" |<center>'''аль-Акса'''</center>
|colspan="2" |<center>'''əl-Əqsa'''</center>
|-
|-
|colspan="2" |<center>[[Файл:Jerusalem Al-Aqsa Mosque BW 2010-09-21 06-38-12.jpg|275px]]</center>
|colspan="2" |<center>[[Файл:Jerusalem Al-Aqsa Mosque BW 2010-09-21 06-38-12.jpg|275px]]</center>
|-
|-
|{{s|''по-арабски''}}||<center>الأقصى</center>
|{{s|''ərabcə''}}||<center>الأقصى</center>
|-
|-
|''категория''||мечеть
|''kateqoriya''||мечеть
|-
|-
|''место''||[[Иерусалим]], Палестина
|''yer''||[[Yerusalim]], Fələstin
|-
|-
|''в Коране''||{{s|1 раз: {{hqa|17|1}}.}}
|''Quranda''||{{s|1 dəfə: {{hqa|17|1}}.}}
|}
|}


Строка 17: Строка 17:
{{ЦК|Dəlillərimizdən bəzisini ona (Peyğəmbərə) göstərmək üçün Öz qulunu gecə vaxtı Məscidulharamdan ətrafına xeyir-bərəkət verdiyimiz Məsciduləqsaya aparan (Allah) pak və müqəddəsdir. Həqiqətən, O, Eşidəndir, Görəndir.|17|1}}{{Превью}}
{{ЦК|Dəlillərimizdən bəzisini ona (Peyğəmbərə) göstərmək üçün Öz qulunu gecə vaxtı Məscidulharamdan ətrafına xeyir-bərəkət verdiyimiz Məsciduləqsaya aparan (Allah) pak və müqəddəsdir. Həqiqətən, O, Eşidəndir, Görəndir.|17|1}}{{Превью}}


== Quranda ==
Ərəb sözü “əqsa” “qasi” sifətinin üstün formasıdır, "uzaq" və ya "ən uzaq" deməkdir və "ən uzaqdakı" kimi tərcümə olunur. "Ən uzaq məscid" termininin ilkin mənası davamlı elmi müzakirələrin predmetidir. Məhəmməd Peyğəmbərin {{сас}} dövründə Məkkədə müqəddəs məscid (əl-Məscid əl-Xərəm) adlanırdı, halbuki "ən uzaq dua yeri" səmada, Yerusəlimdə və ya Məkkənin yaxınlığındakı yerdə ola bilərdi. Yalnız daha sonrakı zamanlarda əl-Əqsa Yerusəlim məscidinin xüsusii adına çevrildi. Siyasi nəzərdən çıxış edərək Əməvilər ({{изхи|41|661}}— {{изхи|132|750}}) Məkkə və Mədinə ilə müqayisədə daha çox Yerusəlimin əhəmiyyətini vurğulayırdı, amma sonralar bu mübahisə mənasını itirdi. Bununla belə Yerusəlim və əl-Əqsa müsəlmanların (əl-qibləteyn ülyası) ilk dua istiqaməti və müqəddəsliyə görə İslamda üçüncü yer (səlis əl-hərəmeyn) kimi öz dini əhəmiyyətini qoruyub saxlamışdır. Ət-Təbaridən (vəf. {{изхи|310|922}}) başlayaraq bütün nüfuzlu Quran şərhçiləri nəticədə əl-Əqsanı Yerusəlimdə yerləşdirirdilər {{sfn|U. Kupferschmidt|2009}}.






== В Коране ==
== Tarix ==
Арабское слово ''ак̣с̣а'' является превосходной формой прилагательного ''к̣ас̣ӣ'', что означает «далёкий» или «дальний», и переводится как «самая отдалённая». Первоначальное значение термина «самая дальняя мечеть» является предметом продолжающихся научных дискуссий. Во времена [[пророк]]а [[Мухаммад]]а {{сас}} «заповедным местом молитвы» (''аль-Масджид аль-Харам'') называлась священная мечеть в Мекке, в то время как «самое дальнее место молитвы» могло быть на [[небеса]]х, в Иерусалиме или в местности близ Мекки. Только в более позднее время аль-Акса стала собственным именем иерусалимской мечети. По политическим соображениям Омейяды ({{изхи|41|661}}—{{изхи|132|750}}) подчеркивали значимость Иерусалима, в сравнении с Меккой и Мединой, но эта полемика позже потеряла значение. Тем не менее Иерусалим и аль-Акса сохранили свое религиозное значение как первое направление молитвы мусульман (''уля аль-киблятайн'') и третье по [[святое место|святости место]] в [[ислам]]е (''салис аль-харамайн''). Все авторитетные комментаторы Корана начиная с [[ат-Табари]] (ум. {{изхи|310|922}}) впоследствии располагали аль-Аксу в Иерусалиме{{sfn|U. Kupferschmidt|2009}}.


== История ==
İsa Peyğəmbərin {{ас}} anadan olmasından on əsr əvvəl Allahın hökmü ilə Davud Peyğəmbər {{ас}} tərəfindən Yerusəlim şəhəri seçilmişdi. Davudun oğulu Suleyman Peyğəmbər {{ас}} Allahın ona nazil etdiyi vəhyə əsasən Yerusəlimdə məbəd tikdi. Miladdan əvvəl 586-cı ildə Yerusəlim məbədi bəbilistanlılar tərəfindən dağıdıldı. 516-cı ildə Məbəd bərpa edildi və orada yenidən Allaha ibadət etməyə başladılar. Yeni eranın 70-ci ilində Məbəd yenidən dağıdıldı, ancaq bu dəfə romalılar tərəfindən {{Ссылка|автор=Сиддик М.|url=http://islam.com.ua/islam-in-my-life/1220-all-category/fatvy/islamskie-nauki-i-pervoistochniki/ghizny-prorokov-islama-i-ih-spodvighnikov/10289-mechety-aly-aksa|title=Кто построил мечеть Аль-Акса?|site=Islam.com.ua|info=Ислам для всех|дата=22.11.2016|name="Сиддик"}}.
За десять веков до рождения [[пророк]]а [[‘Иса|‘Исы]] (Иисус) {{ас}}, пророк [[Давуд]]ом (Давид) {{ас}} по [[веление Бога|велению]] [[Аллах]]а выбрал город Иерусалим. Сын Давуда {{ас}}, пророк [[Сулейман]] (Соломон) {{ас}} построил [[храм]] в Иерусалиме согласно [[откровение|откровению]], ниспосланному ему Аллахом. В 586 году до рождества Христова Иерусалимский храм была разрушен вавилонянами. В 516 году Храм был восстановлен, и в нём снова стали поклоняться Аллаху. В 70 году новой эры Храм снова был разрушена, но на этот раз [[римляне|римлянами]]{{Ссылка|автор=Сиддик М.|url=http://islam.com.ua/islam-in-my-life/1220-all-category/fatvy/islamskie-nauki-i-pervoistochniki/ghizny-prorokov-islama-i-ih-spodvighnikov/10289-mechety-aly-aksa|title=Кто построил мечеть Аль-Акса?|site=Islam.com.ua|info=Ислам для всех|дата=22.11.2016|name="Сиддик"}}.


Приблизительно в 619 году пророк Мухаммад {{сас}} был перенесён (''[[исра]]'') в Иерусалим, а оттуда он [[вознесение|вознесён]] на небеса (''[[мирадж]]'') {{hqa-line|17|1}}. Находясь в Мекке, а также в течение 17 месяцев после [[переселение|переселения]] в Медину, пророк Мухаммад {{сас}} и его сподвижники [[молитва|молились]] в сторону мечети аль-Акса, после чего произошла смена направления молитвы (''[[кибля]]''). Мусульмане и поныне молятся в направлении Ка‘бы в Мекке ([[Саудовская Аравия]])<ref name="Сиддик" />.
Təxminən 619-cu ildə Məhəmməd Peyğəmbər {{сас}} Yerusəlimə köçürüldü (isra) və oradan o, səmaya ucaldıldı (mirac). {{hqa-line|17|1}} Məkkədə olarkən, həmçinin Mədinəyə köçdükdən sonra 17 ay ərzində Məhəmməd Peyğəmbər {{сас}} və onun sahabələri əl-Əqsa məscidinə tərəf namaz gılırdılar ki, bundan sonra namazın istiqamətinin dəyişməsi (qiblə) baş verdi. Müsəlmanlar indiyədək Məkkədəki Kəəbəyə tərəf namazlarını gılırlar (Səudiyyə Ərəbistanı) <ref name="Сиддик" />.


В 636 году мусульмане во главе с Праведным халифом ‘Умаром {{ра}} захватили Иерусалим. ‘Умар {{ра}} совершил молитву в том месте, в котором молился Посланник Аллаха {{сас}} во время своего ночного путешествия в Иерусалим. Он согласовал с [[христиане|христианами]] строительство мечети, и решено было построить её перед скалой. Мусор и камни, которые находились на месте будущей мечети халиф ‘Умар {{ра}} переносил в своей одежде{{sfn|‘А. М. ас-Салляби|2011|с=438}}. Мусульмане довольно быстро очистили место для будущей мечети, после чего ‘Умар {{ра}} велел начать строительство мечети, которая ныне называется мечетью аль-Акса.
636-cı ildə raşidi xəlifə Ömərin {{ра}} başçılığı ilə müsəlmanlar Yerusəlimi tutdular. Ömər {{ра}} Allahın Elçisi {{сас}} Yerusəlimə gecə səyahəti zamanı namaz qıldığı yerdə namaz qıldı. O, xaçpərəstlərlə məscidin tikilməsi məsələsini razıllaşdırdı və onun qayanın qarşısında tikilməsinə qərar verildi. Tikiləcək məscidin yerində olan zibil və daşları xəlifə Ömər {{ра}} öz paltarında daşıyırdı [3]. Müsəlmanlar kifayət qədər tez bir zamanda gələcək məscid üçün yer təmizlədilər, sonra Ömər {{ра}} məscidin tikintisinə başlamağı əmr etdi ki, həmin məscid hal-hazırda əl-Əqsa məscidi adlanır.


Остаётся неизученным вопрос о персонале мечети (имамов, хатибов и учителей) и поддержке благотворительных фондов (''вакф''). Осоманский путешественник Эвлия Челеби, посетивший Иерусалим в {{изхи|1058|1648}}—{{изхи|1060|1650}} годах, сообщает о восьмистах «слугах», включая имамов и проповедников, принадлежащих к четырём мазхабам, чтецов Корана, муэдзинов, попечителями которых османские султаны. Однако, трудно сказать, сколько из них имели отношение к мечети аль-Акса. Местный летописец XVIII века аль-Кудси также идентифицирует несколько должностей, связанных с аль-Аксой{{sfn|U. Kupferschmidt|2009}}.
Məscidin personalı (imamlar, xətiblər və müəllimlər) və xeyriyyəçilik fondlarının (vəqf) dəstəyi haqqında məsələ tədqiq olunmamış qalır. {{изхи|1058|1648}} - {{изхи|1060|1650}} illərdə Yerusəlimi ziyarət etmiş Osmanlı səyahətçisi Övliyə Çələbi osmanlı sultanlarınının qəyyumluq etdiyi dörd məzhəbə aid imam və vaizlər, Quran qiraətçiləri və azançılar daxil olmaqla səkkiz yüz "xidmətçi" haqqında xəbər verir. Ancaq onlardan neçəsinin əl-Əqsa məscidinə aid olduğunu demək çətindir. XVIII əsrinin yerli salnaməçisi əl-Qüdsi həmçinin əl-Əqsa ilə bağlı bir neçə vəzifəni müəyyən edir {{sfn|U. Kupferschmidt|2009}}.


С переходом Палестины от Османской империи к британскому правлению после Первой мировой войны и создания Еврейского Национального Дома в Палестине, (третий) Палестинский национальный конгресс 1920 года принял в качестве одного из своих лозунгов «Защитить мечеть аль-Акса». В соответствии с Британским мандатом Верховный мусульманский совет и его президент аль-Хаджж Амин аль-Хусайни ещё больше укрепили статус Иерусалима и аль-Аксы. Совет осуществлял надзор за реставрациями, главным образом Купол Скалы, финансируемых за счет средств, полученных из других арабских и мусульманских стран. Рядом с мечетью был построен Исламский музей, в котором размещены артефакты из более ранних реставраций, а рядом была построена библиотека аль-Аксы. После беспорядков 1929 года и назначения в 1930 году Международной комиссии по стене плача, в 1931 году в Иерусалиме состоялся Общий мусульманский конгресс, который принял решение использовать оставшиеся средства, которые были собраны для реставраций, для создания университета аль-Акса, но этот проект не осуществился{{sfn|U. Kupferschmidt|2009}}.


Иорданские правители проявили особый интерес к Харам аш-Шарифу, начиная с вклада в реставрации 1920—1921 годов. С 1948 по 1967 год Иордания приняла законы и учредила специальный комитет для надзора за реконструкцией аль-Аксы. Король ‘Абдуллах, который правил под британским мандатом и являлся королем после обретения независимости Иорданией 1946 году. Он был убит 20 июля 1951 года во время восхождения по ступеням аль-Аксы в полдень пятницы. Это событие, возможно, сыграло роль в особых отношениях, что его внук король Хусейна ибн Таляля (1952—1999) к мечети. Особая связь с храмом, среди прочего, также символизируется названием официального журнала Иорданской армии, который называется аль-Акса. Египет и Саудовская Аравия часто подчеркивали свою преданность аль-Аксе через пожертвования{{sfn|U. Kupferschmidt|2009}}.
Birinci dünya müharibəsindən sonra Fələstinin Osmanlı imperiyasından Britaniya hakimiyyəti altına keçməsi ilə və Fələstində Yəhudilər üçün Milli Ev yaradılan zaman 1920-ci il (üçüncü) Fələstin Milli Konqresi öz şüarlarından biri kimi "Əl-Əqsa məscidini Qoruyaq" şüarını qəbul etdi. Britaniya mandatına uyğun olaraq Ali Müsəlman Şurası və onun prezidenti əl-Həcc Amin əl-Hüseyni Yerusəlimin və əl-Əqsanın statusunu daha da möhkəmləndirdi. Şura başqa ərəb və müsəlman ölkələrindən alınmış vəsaitlərin hesabına maliyyələşdirilən bərpa işlərinə, əsasən də Qübbət əs-Səhra məscidində gedən bərpa işinə nəzarəti həyata keçirirdi. Məscidin yanında daha erkən aparılmış bərpa işlərindən qalan artefaktların yerləşdirildiyi İslam muzeyi, onun yanında isə əl-Əqsa kitabxanası tikilmişdi. 1929-cu il iğtişaşlarından və 1930-cu ildə Ağlaşma Divarı üzrə Beynəlxalq komissiyanın təyinatından sonra Yerusəlimdə 1931-ci ildə Ümumi Müsəlman Konqresi baş tutdu və o, bərpa işləri üçün yığılmış vəsaitlərin qalan hissəsini əl-Əqsa universitetinin yaradılmasına sərf edilməsi barədə qərar qəbul etdi, ancaq bu layihə həyata keçmədi {{sfn|U. Kupferschmidt|2009}}.


После войны 1967 года, когда над Восточным Иерусалимом было установлено израильское правление, в мусульманском мире усилились опасения за безопасность Аль-Аксы. 21 августа 1969 года христианский фанатик-фундаменталист из Австралии по имени Денис Майкл Рохан ({{вп|язык=en|Denis Michael Rohan}}) поджёг мечеть аль-Аксу, причинив значительный ущерб зданию, а также его интерьеру и отделке. Огнём был уничтожен уникальный деревянный минбар, который, как сообщается, был сооружён в {{вп|Алеппо}} (Халяб) по приказу {{вп|Салах ад-Дин|Салях ад-дина аль-Аййуби}} (ум. {{изхи|589|1193}}). Это событие привело к международному протесту, в том числе осуждению, принятому Организацией Объединенных Наций, усилив мусульманские опасения в том, что третья святыня ислама находится под угрозой. Из этой озабоченности в 1969 году в Рабате была основана Организация Исламская конференция, ныне Организация исламского сотрудничества. В последующие десятилетия был восстановлен ущерб, нанесенный деревянным изделиям, росписям и высоким мозаичным окнам. Деревянный внутренний купол мечети был тщательно реконструирован, а внешняя сторона купола была покрыт серебристым алюминием, заменив ребристую свинцовую обшивку, которая раньше покрывала её. Эта реставрация была профинансирована в основном Иорданией, которая продолжала нести особую ответственность за это место. Фактическая защита и большая часть содержания были выполнены местной администрацией вакфа, что отражает слабый де-факто симбиоз между Израилем и Иорданией, а с 1993 года и Палестинской администрацией{{sfn|U. Kupferschmidt|2009}}.
İordaniya hökmdarları 1920-1921-ci illərdə bərpa işlərinə qoyduqları sərmayədən başlayaraq, Hərəm əş-Şərifə xüsusi maraq göstərdilər. 1948-dən 1967-ci ilədək İordaniya qanunlar qəbul etdi və əl-Əqslanın bərpa edilməsinə nəzarət etmək üçün xüsusi komitə təsis etdi. Britaniya mandatı altında hakimlik edən kral Abdullah 1946-cı ildə İordaniya müstəqillik əldə edəndən sonra da kral olaraq qalırdı. O 20 iyul 1951-ci il tarixində, cümə günü günorta əl-Əqsanın pilləkanı ilə qalxan anda öldürülmüşdü. Məbədlə xüsusi əlaqəni, başqa şeylərdən əlavə, həmçinin İordaniya ordusunun “əl-Əqsa” adlanan rəsmi jurnalının adı da simvolizə edirdi. Misir və Səudiyyə Ərəbistanı tez-tez ianələr vasitəsilə əl-Əqsaya sədaqətlərini vurğulayırdı. {{sfn|U. Kupferschmidt|2009}}


Мечеть аль-Акса и площадка перед ней видели ряд инцидентов, включая стрельбу в апреле 1981 года, совершенную Аланом Гудманом (Alan Goodman), гражданином Израиля, родившимся в Соединенных Штатах. Это событие вызвало бунт, в результате которого погибло четверо и ранено одиннадцать человек. Изредка происходили мусульманские демонстрации и столкновения с израильской армией. Маленькие еврейские группы иногда предъявляют претензии на владение этим районом как местом иудейского храма. Они стремятся добиться права на молитву на территории аль-Харам аш-Шариф, а затем и восстановления Иерусалимского храма. Эти группы периодически проводили провокационные посещения того, что они называют Храмовой горой. Израильские раскопки вокруг стен и в соседних древних подземных туннелях в равной степени вызвали мусульманский гнев{{sfn|U. Kupferschmidt|2009}}.


С конца 1990-х годов поднимающееся исламское движение палестинских арабов в Израиле неоднократно заявляло, что «аль-Акса находится в опасности» и проведило массовые демонстрации для пропаганды этих взглядов. Это движение впоследствии организовало кампанию по восстановлению нижних помещений аль-Аксы, которые на арабском языке иногда называют «старой аль-Аксой», обычно называемое ''аль-мусалля аль-Марвани'', то есть местом молитв, связанного с Марваном ибн аль-Валидом (прав. {{изхи|64|683}}—{{изхи|65|685}}) или «Конюшнями Соломона» в переводе с иврита. Мусульманские строительные работы привели к спорному визиту премьер-министра Израиля Ариэля Шарона 28 сентября 2000 года, что вызвало вторую интифаду. С мечетью аль-Акса также связан термин «бригада мучеников аль-Аксы» и др.{{sfn|U. Kupferschmidt|2009}} Власти Израиля время от времени устанавливают ограничения в доступе к мечети аль-Акса.  
1967-ci il müharibəsindən sonra, Şərqi Yerusəlim üzərində İsrailin idarəçiliyi bərqərar olan zaman, müsəlman dünyasında əl-Əqsanın təhlükəsizliyinə görə nigarançılıq gücləndi. 21 avqust 1969-cu il tarixində Avstraliyadan olan Dennis Maykl Rohan (Dennis Michael Rohan) adlı xristian fundomentalist fanatiki əl-Əqsa məscidini yandırıb, binaya, həmçinin onun interyeri və işləmələrinə əhəmiyyətli dərəcədə zərər vurdu. Alov unikal taxta minbəri də məhv etdi, hansı ki, bildirildiyi kimi, Hələbdə Saləh əd-Dinin (vəf. {{изхи|589|1193}}) əmrilə ucaldılmışdı. Bu hadisə beynəlxalq etiraza, həmçinin Birləşmiş Millətlər Təşkilatı tərəfindən qəbul edilmiş qınanc aktına gətirib çıxardı ki, bu da İslamın üçüncü ziyarətgahının təhdid altında olması barədə müsəlmanların nigaranlığını gücləndirdi. Bu narahatlıqdan Rabatda 1969-cu ildə İslam Konfransı Təşkilatnın əsası qoyuldu ki, hazırda İslam Əməkdaşlığı Təşkilatı adlanır. Sonrakı onilliklər ərzində taxta məmulatlara, naxışlara və hündür mozaikalı pəncərələrə vurulmuş zərər bərpa edildi. Məscidin daxili taxta günbəzi səliqə ilə bərpa edildi, bayırdan isə günbəz, qurğuşundan olan əvvəlki tilli örtüyü əvəz olunaraq, gümüşü alüminiumla üzləndi. Bu bərpa işləri əsasən bu yer üçün xüsusi məsuliyyət daşımaqda davam edən İordaniya tərəfindən maliyyələşdirildi. Faktiki müdafiəsi və məzmununun çox hissəsi yerli vəqf administrasiyası tərəfindən yerinə yetirildi ki, bu da İsrail və İordaniya arasında, 1993-cü ildən etibarən isə Fələstin administrasiyası ilə də de-fakto zəif simbiozu əks etdirir {{sfn|U. Kupferschmidt|2009}}.


== Аль-Акса в коллективной памяти и политическом дискурсе ==
Əl-Əksa məscidi və onun qarşısındakı meydança bir sıra hadisələrin, o cümlədən 1981-ci ilin aprelində Birləşdirilmiş Ştatlarda doğulmuş İsrail vətəndaşı Alan Qudmanın (Alan Goodman) törətdiyi atışmanın şahidi oldu. Bu hadisə qiyama səbəb olmuş və nəticədə dörd nəfər həlak olmuş, on bir nəfər yaralanmışdır. Hərdən bir müsəlman nümayişləri və İsrail ordusuyla toqquşmalar baş verirdi. Kiçik yəhudi qrupları bəzən yahudi məbədinin yeri kimi bu rayona yiyələnmək üçün iddia bildirirlər. Onlar əl-Hərəm əş-Şərif ərazisində dua etmək hüququnu əldə etməyə, daha sonra isə Yerusəlim məbədini bərpa etməyə can atırdılar. Bu qruplar vaxtaşırı Məbəd dağı adlandırdıqları yerə təxribatçı yürüşlər edirdi. İsrail tərəfindən divarların ətrafında və qonşu qədim yeraltı tunellərdə aparılan qazıntılar eyni dərəcədə müsəlmanların qəzəbinə səbəb oldu {{sfn|U. Kupferschmidt|2009}}.
Ссылка на аль-Аксу в визуальных представлениях часто смешивается с визуально более эффектным Куполом скалы, который часто служит символом мечети, как видно из почтовых марок, плакатов, граффити и настенных росписей, а также логотипов организаций, средств массовой информации и коммерческих предприятий. Широкое использование этого визуального референта появляется в Палестине и во всём мусульманском мире в целом. Аль-Акса стала особым национальным символом Палестины, имеющим эмоциональное значение для всех палестинцев, как христиан, так и мусульман. Между тем, ссылка на еврейскую историю места, упомянутую в средневековой литературе, исчезла из современных арабских описаний этого места или вообще отрицается{{sfn|U. Kupferschmidt|2009}}.


Современная палестинская коллективная память, касающаяся аль-Аксы и ссылки на её историю, а также полемика, направленная против сионизма и государства Израиль, часто отражают страх потерять аль-Аксу. Этот страх можно увидеть и в палестинской литературе (например, в поэзии ‘Абд ар-Рахима Мамуда), в международных исламских документах и на многочисленных веб-сайтах. Тем не менее, многочисленные культовые сооружения, религиозные и культурные ассоциации (в том числе женские), медиа-организации и даже коммерческие предприятия имеют название аль-Акса, подтверждая свое место в народном сознании{{sfn|U. Kupferschmidt|2009}}.
Fələstin ərəblərinin 1990-cı illərin sonundan etibarən İsraildə qaldırdığı islam hərəkatı dəfələrlə bəyan etmişdir ki, "əl-Əqsa təhlükədədir" və bu baxışların təbliğatı üçün kütləvi nümayişlər keçirmişdir. Bu hərəkat nəticədə əl-Əqsanın alt məkanlarının bərpa edilməsi ilə bağlı kampaniya təşkil etdi. Bu məkanları ərəb dilində bəzən "Köhnə əl-Əqsa", adətən əl-musəllə əl-Mərvani, yəni Mərvan ibn əl-Validlə (hak. {{изхи|64|683}} —  {{изхи|65|685}}) bağlı namaz yeri, və ya ivritdən tərcümədə "Süleymanın Tövləsi" adlandırırlar. Müsəlmanlar tərəfindən aparılan tikinti işləri 28 sentyabr 2000-ci ili tarixində İsrailin baş naziri Ariel Şaronun mübahisəli səfərinə gətirib çıxardı və ikinci intifadəyə səbəb oldu. Əl-Əqsa məscidiylə həmçinin "Əl-Əqsa şəhidləri briqadası" termini və s. bağlıdır. {{sfn|U. Kupferschmidt|2009}} İsrail hakimiyyəti vaxtaşırı əl-Əqsa məscidinə girişdə məhdudiyyət qoyur.


== Строительство и реконструкция ==
До смерти Пророка {{сас}} на месте ''аль-Харам аш-Шариф'' не было мечети. Участки вокруг Храмовой горы использовались местными жителями в качестве мусорной свалки. После того, как халиф [[‘Умар]] {{ра}} принял капитуляцию Иерусалима в {{Из хиджры|17}} году началась уборка мусора и строительство мечети. Во времена правления халифа Муавийи I {{ра}} ({{Из хиджры|41}}—{{Из хиджры|60}}), галльский паломник Аркульф увидел маленький молельный дом «[[арабы|сарацин]]» в восточной части, на том месте где, по его мнению, находились остатки иудейского Храма. Эта мечеть была приписана ‘Умару {{ра}}{{sfn|N. Johnson|2001|name="Johnson"}}.


Аль-Акса находится в юго-западном углу Благородного святилища. Во время ремонта 1938—1942 годов было выявлено 5 крупных периодов строительства и реконструкции мечети. Пятый период связан с мамлюкским султаном ‘Из ад-дином аль-Айбаком Мисри, при котором были построены западные сводчатые проходы и внешние западные пролёты террасы. В IV период мечеть была занята тамплиерами ({{Из хиджры|492}}—{{Из хиджры|582}}). Первые три периода строительства или восстановления связаны с упоминаемыми в исторической литературе омеяйдскими халифами ‘Абд аль-Маликом ({{Из хиджры|65}}—{{Из хиджры|86}}) и аль-Валидом I ({{Из хиджры|86}}—{{Из хиджры|96}}), а также ‘аббасидскими халифами аль-Мансуром ({{Из хиджры|136}}—{{Из хиджры|158}}) и аль-Махди ({{Из хиджры|158}}—{{Из хиджры|169}})<ref name="Johnson" />.
== Əl-Əqsa kollektiv yaddaşda və siyasi mübahisələrdə ==
Vizual təsəvvürlərdə əl-Əqsaya istinad çox vaxt vizual cəhətdən daha təsirli olan Qaya Günbəziylə qarışdırılır, hansı ki, poçt markaları, plakatlar, qrafiti və divar naxışlarından, həmçinin təşkilatların, kütləvi informasiya vasitələrlərinin və ticarət müəssisələrinin loqotiplərindən göründüyü kimi, çox vaxt məscidin rəmzi olaraq xidmət edir. Bu vizual referentin geniş istifadəsi Fələstində və bütovlükdə müsəlman dünyasında meydana çıxır. Əl-Əqsa xristian və müsəlman olaraq bütün fələstinlilər üçün Fələstinin emosional əhəmiyyətə malik olan xüsusi milli simvolu oldu. Eyni zamanda, bu yerin orta əsr ədəbiyyatında qeyd olunan yəhudi tarixinə istinad bu yerin müasir ərəb təsvirlərindən yox oldu və ya ümumiyyətlə inkar edilir {{sfn|U. Kupferschmidt|2009}}.


Аль-Мукаддаси, который видел аль-Аксу в {{Из хиджры|374}} году, Насир Хосров — в {{Из хиджры|439}} и неизвестный автор книги XIV века ''Мусир аль-гарам'', цитируемой [[ас-Суйути]] сообщают, что мечеть была построена ‘Абд аль-Маликом. Остатки аль-Аксы были найдены в южной части мечети и в девятнадцати метрах от его нынешней северной стены. Вторая аль-Акса имела широкий центральный неф, купол перед михрабом и северную стену протяжённостью в девятнадцать метров, которая включала греческие настенные надписи. В третьей аль-Аксе нефы и проходы к северу от купола были снесены и установлены новые столбы. Аль-Мукаддаси писал, что эти «отделанные под мрамор» колонны были специально подготовлены для мечети. Они оставались на месте до ремонта 1938—1942 годов и были переданы в музей Благородного святилища. ''Мусир аль-гарам'', написанная в Иерусалиме в {{Из хиджры|752}} году, утверждает, что мечеть аль-Акса была восстановлена ​​аль-Мансуром после [[землетрясение|землетрясения]] {{Из хиджры|130}} года, и построена заново после второго землетрясения при аль-Махди; это второе землетрясение не зарегистрировано в источниках и, как правило, считается упоминанием более раннего землетрясения<ref name="Johnson" />.
 
Onun tarixinə Əl-Əqsaya aid olan müasir Fələstin kollektiv yaddaşı və onun tarixinə istinadlar, həmçinin sionizmə və İsrail dövlətinə qarşı yönəlmiş  mübahisələr çox vaxt əl-Əqsanı itirmək qorxusunu əks etdirir. Bu qorxunu fələstin ədəbiyyatında da (məsələn, Əbd ər-Rəhim Mahmudun poeziyasında), beynəlxalq islam sənədlərində də, çoxsaylı veb-saytlarda da görmək olar. Bununla belə, çoxsaylı dini tikililər, dini və mədəniyyət (həmçinin qadın) assosiasiyaları, media təşkilatları və hətta ticarət müəssisələri əl-Əqsa adını daşıyır və bununla da xalqın şüurunda öz yerini təsdiq edir.{{sfn|U. Kupferschmidt|2009}}.
 
== Tikinti və bərpaetmə  ==
 
Peyğəmbərin {{сас}} ölümünədək əl-Hərəm əş-Şərifin yerində məscid  yox idi. Məbəd Dağının ətrafındakı sahələr yerli sakinlər tərəfindən zibil yığılan yer kimi istifadə olunurdu. Xəlifə Ömər {{ра}} tərəfindən Yerusəlimin kapitulyasiyası qəbul edildikdən sonra, {{Из хиджры|17}}-ci ildə zibilin təmizlənməsi və məscidin tikintisi başlandı. Xəlifə I Müaviyyənin {{ра}} hakimiyyəti dövründə ({{Из хиджры|41}}—{{Из хиджры|60}}) qall zəvvarı Arkulf şərqi hissədə, onun fikrincə, yahudi Məbədinin qalıqları olan yerdə "sarasinlərin" kiçik ibadət evini gördü. Bu məscid Ömərə {{ра}} aid edilmişdi. {{sfn|N. Johnson|2001|name="Johnson"}}
 
Əl-Əqsa Beytül-Müqəddəs ziyarətgahının cənub-qərb bucağında yerləşir. 1938—1942 illərdə aparılmış təmir zamanı məscidin tikintisi və bərpa edilməsi üzrə 5 böyük dövr aşkar edilmişdi. Beşinci dövr Məmlük sultanı İz əd-Din əl-Aybək Misri ilə bağlıdır ki, onun dövründə terrasın qərbi tağlı keçidləri və qərbi bayır araları tikilmişdilər. IV dövrdə məscid tampliyerlərlər tərəfindən tutulmuşdu ({{Из хиджры|492}}—{{Из хиджры|582}}). Tikintinin və ya bərpaetmənin birinci üç dövrü tarixi ədəbiyyatda xatırlanan əməvi xəlifələri Əbd əl-Məlik ({{Из хиджры|65}}—{{Из хиджры|86}}) və I əl-Validlə ({{Из хиджры|86}}—{{Из хиджры|96}}), həmçinin abbasi xəlifələri əl-Mənsur ({{Из хиджры|136}}—{{Из хиджры|158}}) və əl-Məhdi ilə ({{Из хиджры|158}}—{{Из хиджры|169}}) bağlıdır<ref name="Johnson" />.
 
{{Из хиджры|374}}-cü ildə əl-Əqsanı görmüş əl-Muqəddəsi, {{Из хиджры|439}}-də - Nəsir Xosrov və əs-Suyutinin sitat gətirdiyi XIV əsrə aid “Musir əl-qərəm” kitabının naməlum müəllifi bildirirlər ki, məscid Əbd əl-Məlik tərəfindən tikilmişdi. Əl-Əqsanın qalıqları məscidin cənub hissəsində və onun indiki şimal divarından on doqquz metr aralıda tapılmışdı. İkinci əl-Əqsanın geniş mərkəzi nefi, mihrabın qarşısında günbəzi və yunan divar yazılarını daxil edən on doqquz metr uzunluğunda şimal divarı mövcud idi. Üçüncü əl-Əqsada günbəzdən şimala doğru neflər və keçidlər dağıdılmış və yeni sütunlar ucaldılmışdı. Əl-Müqəddəsi yazırdı ki, bu "mərmərsayağı düzəldilmiş" sütunlar xüsusilə məscid üçün hazırlanmışdı. Onlar 1938-1942 il təmirinə qədər yerində qalmış və Beytül-Müqəddəs ziyarətgahının muzeyinə verilmişdi. {{Из хиджры|752}}-ci ildə Yerusəlimdə yazılmış “Musir əl-qərəm” bildirir ki, əl-Əqsa məscidi {{Из хиджры|130}} il zəlzələsindən sonra əl-Mənsur tərəfindən bərpa edilmiş və əl-Məhdinin dövründə ikinci zəlzələdən sonra yenidən tikilmişdi; bu ikinci zəlzələ mənbələrdə qeydə alınmışdır və, bir qayda olaraq, daha erkən zəlzələnin qeydi hesab edilir. <ref name="Johnson" />


Самые подробные мусульманские источники, в которых упоминаются описания мечети принадлежат аль-Мукаддаси, Насиру Хосрову и автору ''Мусир аль-гарам'' воспроизведенного ас-Суйути, но они иногда противоречат друг другу. Греческие папирусы {{Из хиджры|90}}—{{Из хиджры|96}} годов, найденные в египетском селении Афродито упоминают рабочих и материалы, которые использовались для строительства мечети и дворца в Иерусалиме, но они не сообщают о какой именно мечети идёт речь<ref name="Johnson" />. Одним важным источником является труд местного летописца Муджир ад-дин аль-‘Уляйми, написанный примерно в {{изхи|901|1496}} году, чьё описание соответствует сегодняшней аль-Аксе. В качестве интересного можно отметить, что он использует для здания мечети термин ''джами‘'', тем самым тонко выделяя это сооружение из более широкого понятия ''масджид''.
Самые подробные мусульманские источники, в которых упоминаются описания мечети принадлежат аль-Мукаддаси, Насиру Хосрову и автору ''Мусир аль-гарам'' воспроизведенного ас-Суйути, но они иногда противоречат друг другу. Греческие папирусы {{Из хиджры|90}}—{{Из хиджры|96}} годов, найденные в египетском селении Афродито упоминают рабочих и материалы, которые использовались для строительства мечети и дворца в Иерусалиме, но они не сообщают о какой именно мечети идёт речь<ref name="Johnson" />. Одним важным источником является труд местного летописца Муджир ад-дин аль-‘Уляйми, написанный примерно в {{изхи|901|1496}} году, чьё описание соответствует сегодняшней аль-Аксе. В качестве интересного можно отметить, что он использует для здания мечети термин ''джами‘'', тем самым тонко выделяя это сооружение из более широкого понятия ''масджид''.


По данным Кресуэлла (''Creswell''), аль-Валид I построил первую аль-Акса, аль-Махди — вторую, после землетрясения {{Из хиджры|424}} года, а фатимидский халиф аз-Захир построил третью аль-Аксу. Он считал, что папирусы из Афродито подтвердили, что аль-Валид I был инициатором строительства мечети. Штерн (''Stern'') полагал, что первая и вторая аль-Аксы были реконструированы при Омейядах, а третья — при ‘Аббасидах. Кроме того, он считал, что фатимидская мозаика на куполе были добавлена после того, как мечеть была перестроена Омейядами. Оценивая литературные и археологические данные, Хамильтон (''Hamilton'') приписал первую аль-Аксу ‘Абд аль-Малику, вторую — аль-Валиду I, третью — аль-Мансуру и аль-Махди после землетрясения {{Из хиджры|130}} года. Он предположил, что вторая аль-Акса была значительно расширена, так как оригинальное здание было слишком мало<ref name="Johnson" />. Грабар (Grabar) уделял большое внимание строительству и материалам, отмечая, что некоторые строительные материалы были привезены из соседних регионов. Украшения, отделка и резьба по дереву, а также окна в верхней галерее отражают различные периоды, в течение которых архитекторы и ремесленники способствовали приукрашиванию мечети{{sfn|U. Kupferschmidt|2009}}.
Məscidin təsvirləri qeyd edilən ən ətraflı müsəlman mənbələri əl-Müqəddəsiyə, Nəsir Xosrova və as-Suyuti tərəfindən bərpa edilmiş “Musir əl-qərəm”in müəllifinə məxsusdur, ancaq onlar bəzən bir-birinə zidd olur. Afrodito adlı misir kəndində tapılmış və {{Из хиджры|90}}—{{Из хиджры|96}} illərə aid olan yunan papiruslarda Yerusəlimdə məscidin və sarayın tikintisinə cəlb olunmuş fəhlələr və materiallar xatırlanır, lakin onlar söhbətin məhz hansı məscid barədə getdiyini bildirmir. <ref name="Johnson" /> Təxminən {{изхи|901|1496}}-cı ildə yerli salnaməçi Mücir əd-din əl-'Üləymi tərəfindən yazılmış əsər daha bir əhəmiyyətli mənbədir ki, burada verilmiş təsvir bugünkü əl-Əqsaya uyğundur. Maraqlı fakt kimi qeyd etmək olar ki, o, məscidin binasını nəzərdə tutaraq “cami” terminini istifadə edir və bununla da incə tərzdə bu tikilini daha geniş “məscid” anlamından ayırmış olur.


В сохранившейся мозаике у основания купола имеется запись о ремонте аз-Захира в {{Из хиджры|426}} году и первый айат суры ''аль-Исра'' сразу же после [[басмала|басмалы]] (''Бисми Лляхи р-Рахмани р-Рахим''). Вторая надпись аз-Захира на куполе ныне утеряна, но, по сообщению ‘Али аль-Харави, в {{Из хиджры|569}} году она также содержала айат 17:1 сразу после басмалы. Надпись части айата 17:1 на стене к востоку от михраба появилась после {{Из хиджры|583}} года, а надпись айатов {{hqa|17|1|6|name=17:1-6}}, который находится в восточной части трансепта (поперечного нефа) датируется {{Из хиджры|732}} годом<ref name="Johnson" />.
Kresuellin (Creswell) verdiyi məlumata görə, I əl-Valid birinci əl-Əqsanı, əl-Məhdi {{Из хиджры|424}}-cü il zəlzələsindən sonra ikincisini, fatimi xəlifəsi əz-Zahir isə üçüncü əl-Əqsanı tikdi. O hesab edirdi ki, Afroditodakı papiruslar məscidin tikilməsinin təşəbbüskarı I əl-Valid olduğunu təsdiq etmişdir. Ştern (Stern) güman edirdi ki, birinci və ikinci əl-Əqsalar Əməvilərin, üçüncüsü isə Abbasilərin dövründə bərpa edilmişdi. Bundan başqa, o hesab edirdi ki, günbəzin üzərindəki fatimi mozaikası məscid Əməvilər tərəfindən yenidən tikildikdən sonra əlavə edilmişdi. Ədəbi və arxeoloji məlumatları qiymətləndirərək, Hamilton (Hamilton) birinci əl-Əqsanı Əbd əl-Malikə, ikincisini — I əl-Validə, üçüncüsünü — {{Из хиджры|130}} il zəlzələsindən sonra əl-Mənsura və əl-Məhdiyə aid etmişdir. O fərz etmişdir ki, ikinci əl-Əqsa əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirilmişdi, çünki binanın əsli həddən artıq kiçik idi. <ref name="Johnson" /> Qrabar (Grabar) daha çox tikintiyə və materiallara diqqət ayırırdı və qeyd edirdi ki, bəzi tikinti materialları qonşu regionlardan gətirilmişdi. Bəzəklər, işləmələr və ağac oyması, həmçinin yuxarı qalereyadakı pəncərələr memar və sənətkarların məscidin bəzədilməsində səy göstərdikləri müxtəlif dövrləri əks etdirir. {{sfn|U. Kupferschmidt|2009}}
 
Günbəzin bünövrəsi tərəfində qalmış mozaikada {{Из хиджры|426}}-ci ildə əz-Zahirin təşkil etdiyi təmir haqqında yazı və dərhal bismillahdan (Bismillahir-Rəhmanir-Rəhim) sonra əl-İsra surəsinin birinci ayəsi mövcuddur. Əz-Zahirin günbəzdəki ikinci yazısı hal-hazırda itirilmişdir, ancaq Əli əl-Həravinin verdiyi məlumata görə, {{Из хиджры|569}}-cü ildə dərhal bismillahdan sonra bu yazıya həmçinin 17:1 ayəsi daxil idi. 17:1 ayəsinin bir hissəsinin yazısı mihrabdan şərqə doğru divarda {{Из хиджры|583}}-ci ildən sonra peyda olmuşdu, transeptin (köndələn nefin) şərq hissəsində yerləşən 17:1-6 ayələrinin yazısı isə {{Из хиджры|732}}-ci il tarixinə aiddir. <ref name="Johnson" />.


{{Литература}}
{{Литература}}
Строка 88: Строка 97:
[[Категория:Мечети]]
[[Категория:Мечети]]
[[Категория:Иерусалим]]
[[Категория:Иерусалим]]
[[ru: Аль-Акса]]

Текущая версия от 06:15, 31 января 2018

əl-Əqsa
ərabcə
الأقصى
kateqoriya мечеть
yer Yerusalim, Fələstin
Quranda 1 dəfə: 17:1.

əl-Əqsa (ər. الأقصى — əl-Əqsa‎ — Yerusəlimdə (ər. Qüds) "Beytül-Müqəddəs" (əl-Hərəm əş-Şərif) ziyarətgahının cənub-qərb bucağında yerləşən məsciddir. Məkkədə Hörmətli məsciddən (Məscid əl-Hərəm) və Mədinədə Peyğəmbər Məscidindən (Məscid ən-Nəbəvi) sonra İslamın üçüncü ziyarətgahıdır. Əl-İsra ("Gecə səyahəti") surəsinin birinci ayəsində qeyd olunan " ən uzaq dua yeri" (əl-məscid əl-əqsa) əl-Əqsa məscidi kimi tanınır:

« Dəlillərimizdən bəzisini ona (Peyğəmbərə) göstərmək üçün Öz qulunu gecə vaxtı Məscidulharamdan ətrafına xeyir-bərəkət verdiyimiz Məsciduləqsaya aparan (Allah) pak və müqəddəsdir. Həqiqətən, O, Eşidəndir, Görəndir. [17:1] »

Quranda

Ərəb sözü “əqsa” “qasi” sifətinin üstün formasıdır, "uzaq" və ya "ən uzaq" deməkdir və "ən uzaqdakı" kimi tərcümə olunur. "Ən uzaq məscid" termininin ilkin mənası davamlı elmi müzakirələrin predmetidir. Məhəmməd Peyğəmbərin ﷺ dövründə Məkkədə müqəddəs məscid (əl-Məscid əl-Xərəm) adlanırdı, halbuki "ən uzaq dua yeri" səmada, Yerusəlimdə və ya Məkkənin yaxınlığındakı yerdə ola bilərdi. Yalnız daha sonrakı zamanlarda əl-Əqsa Yerusəlim məscidinin xüsusii adına çevrildi. Siyasi nəzərdən çıxış edərək Əməvilər (661— 750) Məkkə və Mədinə ilə müqayisədə daha çox Yerusəlimin əhəmiyyətini vurğulayırdı, amma sonralar bu mübahisə mənasını itirdi. Bununla belə Yerusəlim və əl-Əqsa müsəlmanların (əl-qibləteyn ülyası) ilk dua istiqaməti və müqəddəsliyə görə İslamda üçüncü yer (səlis əl-hərəmeyn) kimi öz dini əhəmiyyətini qoruyub saxlamışdır. Ət-Təbaridən (vəf. 922) başlayaraq bütün nüfuzlu Quran şərhçiləri nəticədə əl-Əqsanı Yerusəlimdə yerləşdirirdilər [1].


Tarix

İsa Peyğəmbərin (мир ему) anadan olmasından on əsr əvvəl Allahın hökmü ilə Davud Peyğəmbər (мир ему) tərəfindən Yerusəlim şəhəri seçilmişdi. Davudun oğulu Suleyman Peyğəmbər (мир ему) Allahın ona nazil etdiyi vəhyə əsasən Yerusəlimdə məbəd tikdi. Miladdan əvvəl 586-cı ildə Yerusəlim məbədi bəbilistanlılar tərəfindən dağıdıldı. 516-cı ildə Məbəd bərpa edildi və orada yenidən Allaha ibadət etməyə başladılar. Yeni eranın 70-ci ilində Məbəd yenidən dağıdıldı, ancaq bu dəfə romalılar tərəfindən [2].

Təxminən 619-cu ildə Məhəmməd Peyğəmbər ﷺ Yerusəlimə köçürüldü (isra) və oradan o, səmaya ucaldıldı (mirac). [17:1] Məkkədə olarkən, həmçinin Mədinəyə köçdükdən sonra 17 ay ərzində Məhəmməd Peyğəmbər ﷺ və onun sahabələri əl-Əqsa məscidinə tərəf namaz gılırdılar ki, bundan sonra namazın istiqamətinin dəyişməsi (qiblə) baş verdi. Müsəlmanlar indiyədək Məkkədəki Kəəbəyə tərəf namazlarını gılırlar (Səudiyyə Ərəbistanı) [2].

636-cı ildə raşidi xəlifə Ömərin (да будет доволен им Аллах) başçılığı ilə müsəlmanlar Yerusəlimi tutdular. Ömər (да будет доволен им Аллах) Allahın Elçisi ﷺ Yerusəlimə gecə səyahəti zamanı namaz qıldığı yerdə namaz qıldı. O, xaçpərəstlərlə məscidin tikilməsi məsələsini razıllaşdırdı və onun qayanın qarşısında tikilməsinə qərar verildi. Tikiləcək məscidin yerində olan zibil və daşları xəlifə Ömər (да будет доволен им Аллах) öz paltarında daşıyırdı [3]. Müsəlmanlar kifayət qədər tez bir zamanda gələcək məscid üçün yer təmizlədilər, sonra Ömər (да будет доволен им Аллах) məscidin tikintisinə başlamağı əmr etdi ki, həmin məscid hal-hazırda əl-Əqsa məscidi adlanır.

Məscidin personalı (imamlar, xətiblər və müəllimlər) və xeyriyyəçilik fondlarının (vəqf) dəstəyi haqqında məsələ tədqiq olunmamış qalır. 1648 - 1650 illərdə Yerusəlimi ziyarət etmiş Osmanlı səyahətçisi Övliyə Çələbi osmanlı sultanlarınının qəyyumluq etdiyi dörd məzhəbə aid imam və vaizlər, Quran qiraətçiləri və azançılar daxil olmaqla səkkiz yüz "xidmətçi" haqqında xəbər verir. Ancaq onlardan neçəsinin əl-Əqsa məscidinə aid olduğunu demək çətindir. XVIII əsrinin yerli salnaməçisi əl-Qüdsi həmçinin əl-Əqsa ilə bağlı bir neçə vəzifəni müəyyən edir [1].


Birinci dünya müharibəsindən sonra Fələstinin Osmanlı imperiyasından Britaniya hakimiyyəti altına keçməsi ilə və Fələstində Yəhudilər üçün Milli Ev yaradılan zaman 1920-ci il (üçüncü) Fələstin Milli Konqresi öz şüarlarından biri kimi "Əl-Əqsa məscidini Qoruyaq" şüarını qəbul etdi. Britaniya mandatına uyğun olaraq Ali Müsəlman Şurası və onun prezidenti əl-Həcc Amin əl-Hüseyni Yerusəlimin və əl-Əqsanın statusunu daha da möhkəmləndirdi. Şura başqa ərəb və müsəlman ölkələrindən alınmış vəsaitlərin hesabına maliyyələşdirilən bərpa işlərinə, əsasən də Qübbət əs-Səhra məscidində gedən bərpa işinə nəzarəti həyata keçirirdi. Məscidin yanında daha erkən aparılmış bərpa işlərindən qalan artefaktların yerləşdirildiyi İslam muzeyi, onun yanında isə əl-Əqsa kitabxanası tikilmişdi. 1929-cu il iğtişaşlarından və 1930-cu ildə Ağlaşma Divarı üzrə Beynəlxalq komissiyanın təyinatından sonra Yerusəlimdə 1931-ci ildə Ümumi Müsəlman Konqresi baş tutdu və o, bərpa işləri üçün yığılmış vəsaitlərin qalan hissəsini əl-Əqsa universitetinin yaradılmasına sərf edilməsi barədə qərar qəbul etdi, ancaq bu layihə həyata keçmədi [1].

İordaniya hökmdarları 1920-1921-ci illərdə bərpa işlərinə qoyduqları sərmayədən başlayaraq, Hərəm əş-Şərifə xüsusi maraq göstərdilər. 1948-dən 1967-ci ilədək İordaniya qanunlar qəbul etdi və əl-Əqslanın bərpa edilməsinə nəzarət etmək üçün xüsusi komitə təsis etdi. Britaniya mandatı altında hakimlik edən kral Abdullah 1946-cı ildə İordaniya müstəqillik əldə edəndən sonra da kral olaraq qalırdı. O 20 iyul 1951-ci il tarixində, cümə günü günorta əl-Əqsanın pilləkanı ilə qalxan anda öldürülmüşdü. Məbədlə xüsusi əlaqəni, başqa şeylərdən əlavə, həmçinin İordaniya ordusunun “əl-Əqsa” adlanan rəsmi jurnalının adı da simvolizə edirdi. Misir və Səudiyyə Ərəbistanı tez-tez ianələr vasitəsilə əl-Əqsaya sədaqətlərini vurğulayırdı. [1]


1967-ci il müharibəsindən sonra, Şərqi Yerusəlim üzərində İsrailin idarəçiliyi bərqərar olan zaman, müsəlman dünyasında əl-Əqsanın təhlükəsizliyinə görə nigarançılıq gücləndi. 21 avqust 1969-cu il tarixində Avstraliyadan olan Dennis Maykl Rohan (Dennis Michael Rohan) adlı xristian fundomentalist fanatiki əl-Əqsa məscidini yandırıb, binaya, həmçinin onun interyeri və işləmələrinə əhəmiyyətli dərəcədə zərər vurdu. Alov unikal taxta minbəri də məhv etdi, hansı ki, bildirildiyi kimi, Hələbdə Saləh əd-Dinin (vəf. 1193) əmrilə ucaldılmışdı. Bu hadisə beynəlxalq etiraza, həmçinin Birləşmiş Millətlər Təşkilatı tərəfindən qəbul edilmiş qınanc aktına gətirib çıxardı ki, bu da İslamın üçüncü ziyarətgahının təhdid altında olması barədə müsəlmanların nigaranlığını gücləndirdi. Bu narahatlıqdan Rabatda 1969-cu ildə İslam Konfransı Təşkilatnın əsası qoyuldu ki, hazırda İslam Əməkdaşlığı Təşkilatı adlanır. Sonrakı onilliklər ərzində taxta məmulatlara, naxışlara və hündür mozaikalı pəncərələrə vurulmuş zərər bərpa edildi. Məscidin daxili taxta günbəzi səliqə ilə bərpa edildi, bayırdan isə günbəz, qurğuşundan olan əvvəlki tilli örtüyü əvəz olunaraq, gümüşü alüminiumla üzləndi. Bu bərpa işləri əsasən bu yer üçün xüsusi məsuliyyət daşımaqda davam edən İordaniya tərəfindən maliyyələşdirildi. Faktiki müdafiəsi və məzmununun çox hissəsi yerli vəqf administrasiyası tərəfindən yerinə yetirildi ki, bu da İsrail və İordaniya arasında, 1993-cü ildən etibarən isə Fələstin administrasiyası ilə də de-fakto zəif simbiozu əks etdirir [1].

Əl-Əksa məscidi və onun qarşısındakı meydança bir sıra hadisələrin, o cümlədən 1981-ci ilin aprelində Birləşdirilmiş Ştatlarda doğulmuş İsrail vətəndaşı Alan Qudmanın (Alan Goodman) törətdiyi atışmanın şahidi oldu. Bu hadisə qiyama səbəb olmuş və nəticədə dörd nəfər həlak olmuş, on bir nəfər yaralanmışdır. Hərdən bir müsəlman nümayişləri və İsrail ordusuyla toqquşmalar baş verirdi. Kiçik yəhudi qrupları bəzən yahudi məbədinin yeri kimi bu rayona yiyələnmək üçün iddia bildirirlər. Onlar əl-Hərəm əş-Şərif ərazisində dua etmək hüququnu əldə etməyə, daha sonra isə Yerusəlim məbədini bərpa etməyə can atırdılar. Bu qruplar vaxtaşırı Məbəd dağı adlandırdıqları yerə təxribatçı yürüşlər edirdi. İsrail tərəfindən divarların ətrafında və qonşu qədim yeraltı tunellərdə aparılan qazıntılar eyni dərəcədə müsəlmanların qəzəbinə səbəb oldu [1].

Fələstin ərəblərinin 1990-cı illərin sonundan etibarən İsraildə qaldırdığı islam hərəkatı dəfələrlə bəyan etmişdir ki, "əl-Əqsa təhlükədədir" və bu baxışların təbliğatı üçün kütləvi nümayişlər keçirmişdir. Bu hərəkat nəticədə əl-Əqsanın alt məkanlarının bərpa edilməsi ilə bağlı kampaniya təşkil etdi. Bu məkanları ərəb dilində bəzən "Köhnə əl-Əqsa", adətən əl-musəllə əl-Mərvani, yəni Mərvan ibn əl-Validlə (hak. 683 — 685) bağlı namaz yeri, və ya ivritdən tərcümədə "Süleymanın Tövləsi" adlandırırlar. Müsəlmanlar tərəfindən aparılan tikinti işləri 28 sentyabr 2000-ci ili tarixində İsrailin baş naziri Ariel Şaronun mübahisəli səfərinə gətirib çıxardı və ikinci intifadəyə səbəb oldu. Əl-Əqsa məscidiylə həmçinin "Əl-Əqsa şəhidləri briqadası" termini və s. bağlıdır. [1] İsrail hakimiyyəti vaxtaşırı əl-Əqsa məscidinə girişdə məhdudiyyət qoyur.


Əl-Əqsa kollektiv yaddaşda və siyasi mübahisələrdə

Vizual təsəvvürlərdə əl-Əqsaya istinad çox vaxt vizual cəhətdən daha təsirli olan Qaya Günbəziylə qarışdırılır, hansı ki, poçt markaları, plakatlar, qrafiti və divar naxışlarından, həmçinin təşkilatların, kütləvi informasiya vasitələrlərinin və ticarət müəssisələrinin loqotiplərindən göründüyü kimi, çox vaxt məscidin rəmzi olaraq xidmət edir. Bu vizual referentin geniş istifadəsi Fələstində və bütovlükdə müsəlman dünyasında meydana çıxır. Əl-Əqsa xristian və müsəlman olaraq bütün fələstinlilər üçün Fələstinin emosional əhəmiyyətə malik olan xüsusi milli simvolu oldu. Eyni zamanda, bu yerin orta əsr ədəbiyyatında qeyd olunan yəhudi tarixinə istinad bu yerin müasir ərəb təsvirlərindən yox oldu və ya ümumiyyətlə inkar edilir [1].


Onun tarixinə Əl-Əqsaya aid olan müasir Fələstin kollektiv yaddaşı və onun tarixinə istinadlar, həmçinin sionizmə və İsrail dövlətinə qarşı yönəlmiş mübahisələr çox vaxt əl-Əqsanı itirmək qorxusunu əks etdirir. Bu qorxunu fələstin ədəbiyyatında da (məsələn, Əbd ər-Rəhim Mahmudun poeziyasında), beynəlxalq islam sənədlərində də, çoxsaylı veb-saytlarda da görmək olar. Bununla belə, çoxsaylı dini tikililər, dini və mədəniyyət (həmçinin qadın) assosiasiyaları, media təşkilatları və hətta ticarət müəssisələri əl-Əqsa adını daşıyır və bununla da xalqın şüurunda öz yerini təsdiq edir.[1].

Tikinti və bərpaetmə

Peyğəmbərin ﷺ ölümünədək əl-Hərəm əş-Şərifin yerində məscid yox idi. Məbəd Dağının ətrafındakı sahələr yerli sakinlər tərəfindən zibil yığılan yer kimi istifadə olunurdu. Xəlifə Ömər (да будет доволен им Аллах) tərəfindən Yerusəlimin kapitulyasiyası qəbul edildikdən sonra, 638-ci ildə zibilin təmizlənməsi və məscidin tikintisi başlandı. Xəlifə I Müaviyyənin (да будет доволен им Аллах) hakimiyyəti dövründə (661—680) qall zəvvarı Arkulf şərqi hissədə, onun fikrincə, yahudi Məbədinin qalıqları olan yerdə "sarasinlərin" kiçik ibadət evini gördü. Bu məscid Ömərə (да будет доволен им Аллах) aid edilmişdi. [3]

Əl-Əqsa Beytül-Müqəddəs ziyarətgahının cənub-qərb bucağında yerləşir. 1938—1942 illərdə aparılmış təmir zamanı məscidin tikintisi və bərpa edilməsi üzrə 5 böyük dövr aşkar edilmişdi. Beşinci dövr Məmlük sultanı İz əd-Din əl-Aybək Misri ilə bağlıdır ki, onun dövründə terrasın qərbi tağlı keçidləri və qərbi bayır araları tikilmişdilər. IV dövrdə məscid tampliyerlərlər tərəfindən tutulmuşdu (1099—1186). Tikintinin və ya bərpaetmənin birinci üç dövrü tarixi ədəbiyyatda xatırlanan əməvi xəlifələri Əbd əl-Məlik (685—705) və I əl-Validlə (705—715), həmçinin abbasi xəlifələri əl-Mənsur (753—775) və əl-Məhdi ilə (775—785) bağlıdır[3].

984-cü ildə əl-Əqsanı görmüş əl-Muqəddəsi, 1047-də - Nəsir Xosrov və əs-Suyutinin sitat gətirdiyi XIV əsrə aid “Musir əl-qərəm” kitabının naməlum müəllifi bildirirlər ki, məscid Əbd əl-Məlik tərəfindən tikilmişdi. Əl-Əqsanın qalıqları məscidin cənub hissəsində və onun indiki şimal divarından on doqquz metr aralıda tapılmışdı. İkinci əl-Əqsanın geniş mərkəzi nefi, mihrabın qarşısında günbəzi və yunan divar yazılarını daxil edən on doqquz metr uzunluğunda şimal divarı mövcud idi. Üçüncü əl-Əqsada günbəzdən şimala doğru neflər və keçidlər dağıdılmış və yeni sütunlar ucaldılmışdı. Əl-Müqəddəsi yazırdı ki, bu "mərmərsayağı düzəldilmiş" sütunlar xüsusilə məscid üçün hazırlanmışdı. Onlar 1938-1942 il təmirinə qədər yerində qalmış və Beytül-Müqəddəs ziyarətgahının muzeyinə verilmişdi. 1351-ci ildə Yerusəlimdə yazılmış “Musir əl-qərəm” bildirir ki, əl-Əqsa məscidi 748 il zəlzələsindən sonra əl-Mənsur tərəfindən bərpa edilmiş və əl-Məhdinin dövründə ikinci zəlzələdən sonra yenidən tikilmişdi; bu ikinci zəlzələ mənbələrdə qeydə alınmışdır və, bir qayda olaraq, daha erkən zəlzələnin qeydi hesab edilir. [3]

Самые подробные мусульманские источники, в которых упоминаются описания мечети принадлежат аль-Мукаддаси, Насиру Хосрову и автору Мусир аль-гарам воспроизведенного ас-Суйути, но они иногда противоречат друг другу. Греческие папирусы 709—715 годов, найденные в египетском селении Афродито упоминают рабочих и материалы, которые использовались для строительства мечети и дворца в Иерусалиме, но они не сообщают о какой именно мечети идёт речь[3]. Одним важным источником является труд местного летописца Муджир ад-дин аль-‘Уляйми, написанный примерно в 1496 году, чьё описание соответствует сегодняшней аль-Аксе. В качестве интересного можно отметить, что он использует для здания мечети термин джами‘, тем самым тонко выделяя это сооружение из более широкого понятия масджид.

Məscidin təsvirləri qeyd edilən ən ətraflı müsəlman mənbələri əl-Müqəddəsiyə, Nəsir Xosrova və as-Suyuti tərəfindən bərpa edilmiş “Musir əl-qərəm”in müəllifinə məxsusdur, ancaq onlar bəzən bir-birinə zidd olur. Afrodito adlı misir kəndində tapılmış və 709—715 illərə aid olan yunan papiruslarda Yerusəlimdə məscidin və sarayın tikintisinə cəlb olunmuş fəhlələr və materiallar xatırlanır, lakin onlar söhbətin məhz hansı məscid barədə getdiyini bildirmir. [3] Təxminən 1496-cı ildə yerli salnaməçi Mücir əd-din əl-'Üləymi tərəfindən yazılmış əsər daha bir əhəmiyyətli mənbədir ki, burada verilmiş təsvir bugünkü əl-Əqsaya uyğundur. Maraqlı fakt kimi qeyd etmək olar ki, o, məscidin binasını nəzərdə tutaraq “cami” terminini istifadə edir və bununla da incə tərzdə bu tikilini daha geniş “məscid” anlamından ayırmış olur.

Kresuellin (Creswell) verdiyi məlumata görə, I əl-Valid birinci əl-Əqsanı, əl-Məhdi 1033-cü il zəlzələsindən sonra ikincisini, fatimi xəlifəsi əz-Zahir isə üçüncü əl-Əqsanı tikdi. O hesab edirdi ki, Afroditodakı papiruslar məscidin tikilməsinin təşəbbüskarı I əl-Valid olduğunu təsdiq etmişdir. Ştern (Stern) güman edirdi ki, birinci və ikinci əl-Əqsalar Əməvilərin, üçüncüsü isə Abbasilərin dövründə bərpa edilmişdi. Bundan başqa, o hesab edirdi ki, günbəzin üzərindəki fatimi mozaikası məscid Əməvilər tərəfindən yenidən tikildikdən sonra əlavə edilmişdi. Ədəbi və arxeoloji məlumatları qiymətləndirərək, Hamilton (Hamilton) birinci əl-Əqsanı Əbd əl-Malikə, ikincisini — I əl-Validə, üçüncüsünü — 748 il zəlzələsindən sonra əl-Mənsura və əl-Məhdiyə aid etmişdir. O fərz etmişdir ki, ikinci əl-Əqsa əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirilmişdi, çünki binanın əsli həddən artıq kiçik idi. [3] Qrabar (Grabar) daha çox tikintiyə və materiallara diqqət ayırırdı və qeyd edirdi ki, bəzi tikinti materialları qonşu regionlardan gətirilmişdi. Bəzəklər, işləmələr və ağac oyması, həmçinin yuxarı qalereyadakı pəncərələr memar və sənətkarların məscidin bəzədilməsində səy göstərdikləri müxtəlif dövrləri əks etdirir. [1]

Günbəzin bünövrəsi tərəfində qalmış mozaikada 1035-ci ildə əz-Zahirin təşkil etdiyi təmir haqqında yazı və dərhal bismillahdan (Bismillahir-Rəhmanir-Rəhim) sonra əl-İsra surəsinin birinci ayəsi mövcuddur. Əz-Zahirin günbəzdəki ikinci yazısı hal-hazırda itirilmişdir, ancaq Əli əl-Həravinin verdiyi məlumata görə, 1173-cü ildə dərhal bismillahdan sonra bu yazıya həmçinin 17:1 ayəsi daxil idi. 17:1 ayəsinin bir hissəsinin yazısı mihrabdan şərqə doğru divarda 1187-ci ildən sonra peyda olmuşdu, transeptin (köndələn nefin) şərq hissəsində yerləşən 17:1-6 ayələrinin yazısı isə 1331-ci il tarixinə aiddir. [3].

Qeydlər

  1. ↑ 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 U. Kupferschmidt, 2009.
  2. ↑ 2,0 2,1 Сиддик М. Кто построил мечеть Аль-Акса? // Islam.com.ua.
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 N. Johnson, 2001.

Ədəbiyyat

İstifadə edilən ədəbiyyat
Дополнительная литература
  • Dodd, E. C. and Khairallah, S., The image of the word. A study of quranic verses in Islamic architecture. — Beirut, 1981.
  • Gil, M., A history of Palestine, 634—1099. — Cambridge, 1992.
  • Grabar, O., al-Ḥaram al-Sharīf // Encyclopaedia of Islam, Second Edition. — Leiden : E. J. Brill, 1986. — Vol. 3 (H—Iram). — P. 173-175.
  • Grabar, O., al-Masd̲j̲id al-Ạkṣā // Encyclopaedia of Islam, Second Edition. — Leiden : E. J. Brill, 1991. — Vol. 6 (Mahk—Mid). — P. 707-708.
  • Muzaffar Iqbal and Naseer Ahmad, Aqṣā Mosque // Integrated Encyclopedia of the Qurʾān. — Sherwood Park: CIS, 2013. — Vol. 1 (A—Bea).
  • Rosen-Ayalon, M., The early Islamic monuments of al-Ḥaram al-Sharīf. — Jerusalem, 1989.
  • Wilkinson, J., Jerusalem pilgrims before the Crusades. — Warminster, 1977.
  • Wilson, C. W., Ordinance survey of Jerusalem, 1865. — Jerusalem, 1980.

Məqalə haqqında məlumat

  • Müəllif: Nagmetov, R. Ş.; E-mail: feedback@quranacademy.org.
  • Biblioqrafik istinad: Əl-Əqsa [Elektron resurs] // QuranAcademy.org: Quran Akademiyası. 2016—2018 il.
  • URL: http://az.quranacademy.org/encyclopedia/article/Al-Aqsa
  • İlk dərc edilməsi tarixi: 21 октября 2017 il.
Основной автор этой статьи — участник Maqivi. Если вы хотите обсудить содержание статьи, то перейдите на страницу обсуждения статьи или на страницу обсуждения участника.

Ссылки: Цитаты / Просмотр (адм) / Википедия / Integrated EQ / Brill: 2-nd, THREE, EQ

Мета-теги:  / Google / Яндекс :

Ошибка скрипта: Модуля «Title transformations» не существует.Ошибка скрипта: Модуля «Title transformations» не существует.

Источник — https://az.holyquran.wiki/index.php?title=Əl-Əqsa&oldid=373